Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều tạo ra những mô hình kinh tế mới. Cuộc Cách mạng công nghiệp hình thành nền kinh tế sản xuất với nhà máy và dây chuyền công nghiệp; Internet mở ra kỷ nguyên thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và xã hội kết nối. Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy sự xuất hiện của một nền kinh tế mới, nơi dữ liệu, tri thức, công nghệ và con người được tổ chức lại trong một cấu trúc vận hành hoàn toàn khác biệt.
Từ góc nhìn đó, cuốn sách “Con đường tương lai” của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ đưa ra những suy ngẫm về phát triển xã hội mà còn gợi mở một mô hình kinh tế phù hợp với thời đại AI. Theo tác giả, nếu nền kinh tế truyền thống chủ yếu dựa vào vốn, tài nguyên, lao động và thị trường thì nền kinh tế mới cần được xây dựng trên nền tảng tri thức, dữ liệu, niềm tin, cộng đồng và khả năng phối hợp giữa con người với công nghệ.
Sự phát triển của các hệ thống AI hiện nay như: ChatGPT, Gemini hay Claude cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Đây được xem như “bộ não” của AI, có khả năng xử lý ngôn ngữ, phân tích dữ liệu, tổng hợp thông tin và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, theo quan điểm được nêu trong “Con đường tương lai”, chỉ riêng “bộ não” là chưa đủ để tạo nên một hệ thống AI hoàn chỉnh.
Để AI có thể vận hành trong thực tiễn, cần có dữ liệu, hạ tầng công nghệ, phần mềm, công cụ, quy trình quản trị và hệ sinh thái ứng dụng. Nếu LLM là bộ não thì dữ liệu đóng vai trò như mạch máu, còn các phần mềm, cảm biến và hệ thống tự động hóa chính là các giác quan và bộ phận vận hành của AI. Chính những yếu tố này quyết định khả năng ứng dụng AI vào đời sống, sản xuất và quản trị.
Trong bối cảnh hiện nay, việc phát triển những mô hình AI lõi có quy mô tương đương các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới là thách thức lớn đối với nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, theo tác giả, điều quan trọng không phải là tự xây dựng toàn bộ nền tảng AI từ đầu mà là biết tận dụng các công nghệ sẵn có để phát triển hệ sinh thái dữ liệu, ứng dụng và quy trình vận hành phù hợp với điều kiện thực tế của đất nước.
Từ cách tiếp cận đó, “Con đường tương lai” đề xuất một phương thức quản trị mới dựa trên AI, bao gồm quản trị quốc gia thông minh, quản trị doanh nghiệp bằng dữ liệu và tái cấu trúc các mô hình kinh tế trên nền tảng công nghệ số. Trên cơ sở này, nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường đã bước đầu nghiên cứu, xây dựng mô hình kinh tế mới ứng dụng trí tuệ nhân tạo.
Một trong những hướng triển khai cụ thể là xây dựng hệ thống quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh bằng AI. Theo đó, các hoạt động như quản trị nhân sự, tài chính, vận hành, dữ liệu, dòng tiền hay kiểm soát rủi ro có thể được tích hợp trên một nền tảng thống nhất. Nhiều công việc trước đây phải xử lý thủ công như lập báo cáo, soạn thảo văn bản, tổng hợp dữ liệu, theo dõi chứng từ hay cảnh báo rủi ro có thể từng bước được tự động hóa thông qua các tác nhân AI.
Điểm khác biệt của mô hình này nằm ở việc AI không chỉ hỗ trợ thực hiện một số tác vụ kỹ thuật mà còn tham gia vào quá trình tổ chức, điều phối và kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp. Điều này giúp nhà quản lý tiếp cận dữ liệu nhanh hơn, nâng cao độ chính xác trong xử lý nghiệp vụ và tăng tính minh bạch trong vận hành.
Mô hình được đánh giá phù hợp với đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam, nơi doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Việc ứng dụng AI có thể giúp các đơn vị này vận hành với bộ máy tinh gọn hơn, giảm chi phí quản lý và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, đây cũng được xem là giải pháp hỗ trợ quá trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030.
Để hiện thực hóa định hướng này, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các đối tác đã bước đầu phát triển Compay - nền tảng quản trị doanh nghiệp ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Hệ thống được thiết kế nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh quản lý dòng tiền, hóa đơn, chứng từ, nhân sự và các hoạt động vận hành trên một nền tảng số thống nhất.
Theo nhóm phát triển, Compay không chỉ dừng lại ở vai trò một công cụ quản lý dữ liệu hay thanh toán mà hướng tới trở thành “xương sống số” cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng này, các tác nhân AI có thể hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nhiều công việc như soạn thảo văn bản, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo kinh doanh, theo dõi chứng từ, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ kế toán và quản lý dòng tiền.
Hiện hệ thống đang được triển khai thí điểm tại khoảng 500 doanh nghiệp, hợp tác xã và đơn vị kinh doanh nhằm hỗ trợ chuyển đổi số, chuẩn hóa dữ liệu và tiếp cận phương thức quản trị mới. Đây được xem là giai đoạn kiểm chứng thực tiễn quan trọng trước khi mở rộng quy mô trong thời gian tới.
Ở góc độ rộng hơn, mô hình này gắn với triết lý phát triển được đề cập trong “Con đường tương lai”, trong đó nhấn mạnh sự phối hợp hài hòa giữa Nhà nước, thị trường, cộng đồng và công nghệ. Nếu trong nền kinh tế truyền thống, thị trường được ví như “bàn tay vô hình” còn Nhà nước là “bàn tay hữu hình”, thì trong thời đại AI cần có thêm vai trò của cộng đồng cùng một cơ chế phối hợp thông minh để kết nối các chủ thể kinh tế thành một hệ sinh thái vận hành minh bạch và hiệu quả.
Theo cách tiếp cận này, kinh tế không chỉ là hoạt động sản xuất, kinh doanh và tạo lợi nhuận mà còn là quá trình tổ chức dữ liệu, xây dựng niềm tin, kết nối cộng đồng và kiến tạo tương lai. Dữ liệu trở thành một loại tài sản mới, nhưng chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch và phục vụ lợi ích của con người.
Tác giả cũng cho rằng sự phát triển của AI không đồng nghĩa với việc công nghệ thay thế hoàn toàn con người. Ngược lại, trong mô hình kinh tế mới, con người phải giữ vai trò trung tâm. Nếu dữ liệu thiếu minh bạch hoặc công nghệ chỉ phục vụ lợi ích ngắn hạn, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng và khuếch đại các sai lệch trong xã hội. Vì vậy, tinh thần “khai mở - nhân văn - bền vững” được xem là nguyên tắc cốt lõi cho quá trình phát triển kinh tế số.
Trong mô hình này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm hành lang pháp lý; doanh nghiệp công nghệ phát triển nền tảng; các tổ chức tài chính dẫn dòng vốn vào những hoạt động kinh tế thực; cộng đồng tham gia tạo lập giá trị; AI đóng vai trò hỗ trợ phân tích, dự báo và tự động hóa; còn con người là chủ thể quyết định mục tiêu phát triển và giới hạn đạo đức của công nghệ.
Từ những luận điểm được trình bày trong “Con đường tương lai”, tác giả gửi gắm thông điệp rằng tương lai không phải điều tự nhiên xuất hiện mà cần được kiến tạo bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và sự đồng thuận xã hội. Trong thời đại AI, quốc gia nào biết tổ chức hiệu quả các nguồn lực này sẽ có cơ hội tạo ra bước phát triển đột phá. Đối với Việt Nam, đó có thể là con đường phát triển riêng, lấy con người làm trung tâm, cộng đồng làm nền tảng, công nghệ làm công cụ, minh bạch làm niềm tin và AI làm động lực tăng trưởng.
Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình kinh tế mới thời AI không chỉ tạo ra tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần xây dựng một xã hội bao trùm hơn, nơi các hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và người lao động đều có cơ hội tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số. Đây cũng chính là tinh thần mà “Con đường tương lai” hướng tới: phát triển không chỉ để tạo ra của cải vật chất mà còn để nâng cao chất lượng cuộc sống, tăng cường năng lực tự chủ của con người và xây dựng một tương lai nhân văn, bền vững hơn.
