Hội thảo là dịp nhìn lại cuộc đời, sự nghiệp và những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy di sản, đặc biệt là các giá trị văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921 - 2003), quê Đọ Xá, Bắc Ninh, đã trải qua nhiều cương vị công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi đảm nhiệm trọng trách đứng đầu ngành Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm làm Trưởng ty, từ năm 1963 đến năm 1983, ông để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa địa phương, đặc biệt ở công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và trao truyền di sản.
Giữa những năm chiến tranh và thiếu thốn, Lê Hồng Dương đã cùng cộng sự kiên trì tìm đến làng quê, gặp gỡ nghệ nhân, tập hợp cán bộ chuyên môn, tổ chức nghiên cứu và xây dựng lực lượng kế cận. Ông quan tâm cả nhiệm vụ văn hóa phục vụ đời sống đương thời lẫn những công việc lâu dài, giúp gìn giữ vốn quý có nguy cơ thất truyền. Nhờ đó, đã làm hồi sinh dân ca Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ; sau này đều được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Với Quan họ, đóng góp nổi bật của Lê Hồng Dương là tạo điều kiện để việc sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy được tiến hành có tổ chức. Ông chú trọng tìm người am hiểu nghề, mời nghệ nhân dạy hát, tuyển chọn diễn viên, hỗ trợ cán bộ khảo cứu và khuyến khích trao đổi khoa học. Việc xây dựng Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Quan họ, ra đời tháng 1/1969, gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của ông cùng sự đóng góp của Nguyễn Đức Siêu, nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi và đội ngũ cán bộ, diễn viên.
Đối với tranh Đông Hồ, ông có công rất lớn trong khôi phục hoạt động sản xuất, quảng bá và xuất khẩu tranh, giúp các nghệ nhân tiếp tục giữ nghề. Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, năm 1967, Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương bàn việc phục hồi nghề tranh; cử cán bộ bám cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và kết nối tiêu thụ qua hệ thống phát hành sách. Sự đồng hành ấy giúp những bản khắc, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh tiếp tục được thực hành, trao truyền trong các gia đình.
Ông còn là người chỉ đạo và tổ chức triển khai viết sách Địa chí Hà Bắc. Đây cũng là cuốn Địa chí cấp tỉnh/ thành đầu tiên trong cả nước, hiện được lưu giữ tại nhiều Quốc gia trên thế giới như: Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Nhật Bản, Úc, Singapo… Năm 1978 ông được UNESCO tặng Bằng Danh Dự "vì những đóng góp xuất sắc trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hoá to lớn".
Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ - Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, Ban tổ chức đã nhận được 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý, văn nghệ sĩ và những người từng gắn bó với ông Lê Hồng Dương. Các tham luận tập trung làm rõ tư duy quản lý, tầm nhìn văn hóa và những dấu ấn của ông trong quá trình xây dựng, phát triển đời sống văn hóa địa phương.
Theo PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, ông Lê Hồng Dương là nhà quản lý văn hóa có tầm nhìn, đặc biệt trong việc bảo tồn và phát triển dân ca quan họ. Việc đưa diễn viên trẻ về các làng quan họ để học hỏi nghệ nhân cho thấy ông đã sớm nhận thức được rằng bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ làn điệu, mà phải duy trì môi trường thực hành và chăm lo cho những người nắm giữ di sản.
Ở góc độ quản lý, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Bắc Ninh cho rằng, những kinh nghiệm từ thời kỳ ông Lê Hồng Dương phụ trách ngành văn hóa Hà Bắc vẫn còn nguyên giá trị. Đó là khả năng nhận diện sớm các giá trị văn hóa cần ưu tiên bảo tồn; coi trọng khảo sát thực tiễn, nghiên cứu, sưu tầm, tư liệu hóa và phát huy vai trò của cộng đồng.
“Công tác quản lý di sản hiện nay cần đổi mới tư duy, coi di sản văn hóa là nguồn lực cho phát triển bền vững. Bắc Ninh cần tiếp tục kiểm kê, tư liệu hóa, số hóa di sản; bảo vệ không gian văn hóa truyền thống, đồng thời có chính sách hỗ trợ nghệ nhân và cộng đồng thực hành di sản. Với quan họ, cần chú trọng bảo vệ các làng quan họ cổ, phong tục, lề lối sinh hoạt và môi trường thực hành, tránh chỉ tập trung vào biểu diễn, liên hoan. Với tranh Đông Hồ, cần hỗ trợ truyền dạy kỹ thuật, bảo vệ không gian làng nghề, khôi phục nguồn nguyên liệu truyền thống và phát triển sản phẩm phù hợp với thị trường. Việc kết nối di sản với du lịch, công nghiệp văn hóa cũng là hướng đi cần được quan tâm nhằm tạo thêm nguồn lực cho bảo tồn”, ông Trương Quang Hải nhấn mạnh.
Chia sẻ tại hội thảo, TS. Phạm Quốc Quân - Phó Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam cho biết, ông Lê Hồng Dương không chỉ quan tâm đến quan họ hay tranh Đông Hồ mà còn có tư duy bao quát về di sản văn hóa Hà Bắc. Ông đặc biệt coi trọng việc kết nối với giới trí thức, tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu về địa phương, đóng góp cho sự nghiệp bảo tồn di sản.
Trong khi đó, TS. Nguyễn Minh San khái quát chân dung ông qua ba phẩm chất: tài, tầm và tâm, nhấn mạnh sự tận tụy, tầm nhìn chiến lược và tinh thần đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.
Trong khuôn khổ sự kiện, Ban tổ chức giới thiệu tập ký chân dung "Nhà văn hóa Lê Hồng Dương - Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc" của hai tác giả Cao Thâm - Thái Hà. Theo Nhà văn Đặng Vương Hưng - người viết lời tựa cho cuốn sách chia sẻ, tác phẩm có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người cùng thời, từng là cán bộ thuộc quyền quản lý của cố Trưởng ty Lê Hồng Dương.
Với những công lao và cống hiến bền bỉ trọn đời, ông Lê Hồng Dương xứng đáng được tôn vinh là một Danh nhân văn hóa của Bắc Ninh. Sự ghi nhận ấy có ý nghĩa tri ân người đi trước, đồng thời giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm trách nhiệm của người quản lý đối với văn hóa quê hương.
Hội thảo đã góp phần lưu giữ tư liệu, ký ức về một thế hệ cán bộ văn hóa đã tận tụy với di sản. Những kinh nghiệm từ cuộc đời Lê Hồng Dương tiếp tục có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn hôm nay, khi người dân, nghệ nhân và người trẻ cần được tạo điều kiện để cùng gìn giữ, thực hành và phát huy văn hóa dân tộc.
