Chương trình do UBND xã Mường Cơi chủ trì, Công ty TNHH Sự kiện và Truyền thông Viettimes thực hiện, với sự tham gia của đạo diễn văn hóa Trần Trung và đạo diễn Mai Long. Điểm nhấn là vở diễn thực cảnh kéo dài khoảng 60 phút, được kết cấu thành 3 chương, 9 cảnh, khai thác chất liệu văn hóa bản địa kết hợp với cảnh quan thiên nhiên vùng hồ Suối Chiếu.
Thay vì tái hiện một tích truyện dân gian có sẵn, ê-kíp lựa chọn câu chuyện về mối quan hệ cha con làm mạch kể xuyên suốt. Qua đó, những sinh hoạt cộng đồng, phong tục, diễn xướng dân gian và hành trình tiếp nối các giá trị truyền thống được kết nối trong một câu chuyện giàu tính nhân văn.
Chương đầu tiên mang tên “Tiếng gọi bản Mường” mở ra không gian sinh hoạt quen thuộc của người dân với các hoạt động lên nương, gánh nước, nhóm bếp, làm nghề, hát giao duyên và chuẩn bị ngày cưới. Giữa nhịp sống cộng đồng là mâu thuẫn giữa hai cha con: người cha mong con tiếp nối lời mo và tri thức tổ tiên, trong khi người con muốn lựa chọn con đường riêng.
Sang chương “Ngọn lửa ngàn đời”, câu chuyện trở nên trầm lắng khi người cha qua đời, để lại những lời truyền dạy còn dang dở. Trong không gian tang lễ và tiếng mo, người con nhớ lại huyền thoại đi tìm lửa. Theo kịch bản, ngọn lửa được mang về bản bất ngờ vụt tắt, buộc con người phải tiếp tục hành trình tìm kiếm, học cách tự tạo ra lửa và truyền dạy cho nhau. Hình ảnh nhiều điểm sáng nối tiếp từ một bếp lửa nhỏ tượng trưng cho sức sống cộng đồng và sự trao truyền tri thức qua các thế hệ.
Ở chương cuối “Hồn Mường thức giấc”, người con tìm đến các nghệ nhân để học lại tiếng nói, câu hát và những tri thức mà cha từng gìn giữ. Trong ngày cưới của đôi trẻ, khi một câu hát bị quên lãng, nghệ nhân cất lời tiếp nối, rồi phụ nữ, trai gái và trẻ nhỏ cùng hòa giọng, tạo nên đại cảnh cộng đồng giàu cảm xúc.
Chia sẻ về ý tưởng dàn dựng, đạo diễn Mai Long cho biết: “Chúng tôi mong muốn kết hợp những yếu tố sẵn có của thiên nhiên với văn hóa bản địa để tạo nên một chất liệu nghệ thuật riêng, đưa các giá trị văn hóa, di sản đến gần hơn với khán giả”.
Theo đạo diễn, hình tượng cha con là sợi dây kết nối các chất liệu văn hóa, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm trao truyền di sản từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Việc lựa chọn cảnh quan tự nhiên làm sân khấu cũng giúp chương trình tạo nên ngôn ngữ nghệ thuật riêng, khai thác địa hình thung lũng, triền đồi và không gian bản làng.
Đạo diễn văn hóa Trần Trung cho biết, công nghệ trình diễn như ánh sáng, màn nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế con người – chủ thể sáng tạo và gìn giữ di sản. Ê-kíp hướng tới một không gian nghệ thuật sống động, trong đó các giá trị văn hóa bản địa được thể hiện thông qua chính sự tham gia của cộng đồng.
Chất liệu văn hóa Mường được khai thác trong chương trình gồm tiếng Đang, điệu múa Mợi của nghệ nhân bản Thải, nhịp đâm đuống từ các bản Thải, Mỏ, Chiếu cùng nhiều phong tục, sinh hoạt truyền thống. Nghệ nhân các dân tộc Dao, Mông và Kinh trên địa bàn cũng tham gia, góp phần tạo nên sự giao thoa văn hóa trong chương trình.
Đáng chú ý, khoảng 300 học sinh Trường THPT Tân Lang dự kiến góp mặt trong lực lượng diễn viên quần chúng, cùng nghệ nhân và người dân địa phương tái hiện đời sống, diễn xướng bản Mường. Sự tham gia của thế hệ trẻ không chỉ bổ sung lực lượng biểu diễn mà còn tạo cơ hội để các em tiếp cận, thực hành và hiểu hơn về những giá trị văn hóa của quê hương.
Bên cạnh vở diễn chính, “Hồn Mường thức giấc” được xây dựng với các không gian trải nghiệm nhằm mở rộng hành trình khám phá văn hóa cho du khách. Đáng chú ý là không gian “Nhập Mường”, lấy cảm hứng từ văn hóa tâm linh và chất liệu Mo Mường.
Thay vì chỉ đứng xem một màn trình diễn trên sân khấu, du khách sẽ trực tiếp di chuyển qua các khu vực được dàn dựng bằng âm thanh, ánh sáng, bóng tối và những tình huống bất ngờ. Theo đạo diễn văn hóa Trần Trung, mỗi người tham gia sẽ được trao một tấm thẻ tre mang ý nghĩa biểu trưng cho sự bình an, che chở của các thầy mo bản địa. Không gian được thiết kế với nhiều lớp trải nghiệm, tạo cảm giác huyền bí và dẫn dắt du khách đến gần hơn với những câu chuyện văn hóa Mường.
Sau hành trình trải nghiệm, du khách có thể tiếp tục tìm hiểu các hoạt động sinh hoạt văn hóa như tiếng Đang, điệu múa Mợi và nhịp đâm đuống. Ban ngày, khu vực hồ Suối Chiếu dự kiến tổ chức tham quan cánh đồng hoa quy mô hàng chục héc-ta, các gian hàng nông sản OCOP và những không gian trải nghiệm gắn với cảnh quan địa phương.
Theo ông Đinh Đức Thắng - Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, điều làm nên sức hấp dẫn của một vùng đất không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên mà còn ở những câu chuyện văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Địa phương kỳ vọng chương trình góp phần quảng bá cảnh quan, văn hóa và con người Mường Cơi, tạo thêm cơ hội để nghệ nhân truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ, đồng thời thu hút du khách đến với địa phương.
Mường Cơi là xã miền núi có diện tích hơn 19.000 ha, dân số hơn 19.000 người, trong đó đồng bào Mường chiếm trên 80%. Bên cạnh đó, địa phương còn có cộng đồng người Dao, Mông và Kinh cùng sinh sống. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển các hoạt động du lịch gắn với bản sắc văn hóa và đời sống cộng đồng.
Theo Ban Tổ chức, những nội dung liên quan đến nghi lễ, mo tang lễ và phong tục truyền thống tiếp tục được hoàn thiện, đối chiếu với nghệ nhân và cộng đồng sở tại trước khi đưa vào phiên bản biểu diễn chính thức. Việc rà soát, tham vấn cộng đồng được xem là khâu quan trọng nhằm bảo đảm các chất liệu văn hóa được khai thác phù hợp với tập quán và đời sống của người Mường.
Thông qua sự kết hợp giữa nghệ thuật thực cảnh và không gian trải nghiệm, “Hồn Mường thức giấc” hướng tới tạo thêm sản phẩm du lịch văn hóa tại hồ Suối Chiếu, đồng thời mở rộng cơ hội quảng bá những giá trị đặc trưng của Mường Cơi. Việc nghệ nhân, người dân và học sinh trực tiếp tham gia cũng góp phần đưa di sản ra khỏi không gian lưu giữ truyền thống, trở thành một phần của đời sống đương đại.
Về lâu dài, hiệu quả của chương trình không chỉ được đánh giá qua sức hút của một sự kiện nghệ thuật mà còn ở khả năng duy trì hoạt động văn hóa, tạo sinh kế và bảo đảm cộng đồng địa phương tiếp tục là chủ thể gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản. Qua đó, những giá trị văn hóa Mường có thêm cơ hội lan tỏa, trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch bền vững tại Sơn La.
