Kiểm soát thuốc lá từ nguồn cung đến điểm bán, bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên

Mai Phương

17/11/2026 15:09

Ngày 17/11, Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức Hội thảo cung cấp thông tin về phòng, chống tác hại thuốc lá trong tiến trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Tại hội thảo, các đại biểu, chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách, tăng cường kiểm soát thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em, thanh thiếu niên.

Phát biểu tại hội thảo, ông Đặng Khắc Lợi - Phó Cục trưởng Cục Báo chí cho biết, sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần nâng cao nhận thức của toàn xã hội. Tuy nhiên, tác động của thuốc lá đối với sức khỏe cộng đồng và kinh tế vẫn là thách thức lớn.

ong-dang-khac-loi-1794902971.jpg
Ông Đặng Khắc Lợi - Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch).

Theo số liệu cập nhật của Bộ Y tế được nêu tại hội thảo, mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá, trong đó khoảng 84.500 người tử vong do hút thuốc chủ động và 18.800 người do hút thuốc thụ động. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế do thuốc lá ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP. Đây là gánh nặng lớn đối với hệ thống y tế, ngân sách nhà nước và chất lượng nguồn nhân lực quốc gia.

Ông Đặng Khắc Lợi nhấn mạnh, tiến trình sửa đổi luật cần quán triệt quan điểm lấy phòng ngừa làm trọng tâm, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo và lấy sức khỏe Nhân dân làm mục tiêu cao nhất. Trong đó, cần tập trung ngăn chặn từ gốc hành vi bắt đầu hút thuốc, nhất là ở người trẻ, đồng thời bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại của các sản phẩm thuốc lá mới.

Dự thảo luật được định hướng bổ sung, làm rõ khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá thông thường và các sản phẩm thuốc lá mới khác; tăng cường kiểm soát hoạt động bán thuốc lá; không cho phép trưng bày sản phẩm hoặc hình ảnh thuốc lá tại điểm bán và tăng cường bảo vệ người dưới 18 tuổi.

Một trong những nội dung được quan tâm tại hội thảo là hoàn thiện hành lang pháp lý đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới. Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 1/1/2025.

Theo thông tin được chia sẻ tại hội thảo, sau khi quy định này có hiệu lực, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm học sinh từ 13 - 17 tuổi giảm từ 8,1% năm 2023 xuống dưới 1% năm 2025. Ở nhóm thanh niên từ 18 - 24 tuổi, tỷ lệ này giảm từ hơn 7% xuống còn 3,3%.

phong-chong-tac-hai-cua-thuoc-la-1794902971.jpg
Hội thảo cung cấp thông tin về phòng, chống tác hại thuốc lá trong tiến trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Tuy nhiên, hoạt động mua bán các sản phẩm thuốc lá mới vẫn diễn biến phức tạp, có xu hướng chuyển từ các điểm bán công khai sang môi trường trực tuyến. TS. Lương Minh Tân - Trường Đại học Y tế công cộng cho biết, kết quả khảo sát 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TP. HCM cho thấy 81 cửa hàng, chiếm 64,3%, đã đóng cửa tại địa điểm kinh doanh trước đó; 44 cửa hàng, tương đương 34,9%, chuyển sang bán trực tuyến và một cửa hàng duy trì cả hai hình thức.

Theo TS. Lương Minh Tân, các đối tượng kinh doanh sử dụng nhiều thủ thuật để né tránh kiểm duyệt, như ngụy trang thuốc lá điện tử dưới tên gọi bàn chải điện, máy cạo râu hoặc tinh dầu xịt phòng, đồng thời chuyển giao dịch sang tin nhắn riêng. Thực tế này cho thấy việc thu hẹp các điểm bán công khai chưa đồng nghĩa với chấm dứt hoạt động kinh doanh trái phép, đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát trên không gian mạng.

ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm - Chuyên gia Tổ chức Y tế thế giới tại Việt Nam đề xuất, luật sửa đổi cần bổ sung quy định cấm toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, quá cảnh, quảng cáo, tàng trữ, sử dụng và chứa chấp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các sản phẩm thuốc lá mới khác. Quy định cũng cần mở rộng đối với hoạt động sản xuất, buôn bán linh kiện, cấu phần của các sản phẩm này, đồng thời bảo đảm khái niệm thuốc lá mới bao quát cả sản phẩm có chứa và không chứa nicotine.

Theo ông Lâm, chính sách cần tập trung ngăn chặn nguồn cung, kiểm soát tình trạng nhập lậu, buôn bán và quảng cáo trái phép thay vì chủ yếu xử phạt người sử dụng. Trong đó, cần ưu tiên xử lý hoạt động mua bán thuốc lá mới trên môi trường mạng, với sự phối hợp của các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng và nền tảng số.

Từ góc độ hoàn thiện chính sách, ông Vũ Văn Tiến - Đại biểu Quốc hội khóa XVI cho rằng, cần quan tâm đến ba nhóm giải pháp gồm cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, bảo đảm môi trường không khói thuốc và kiểm soát thuốc lá thông qua thuế, giá, hạn chế trưng bày tại điểm bán.

Đối với cảnh báo sức khỏe trên bao bì, ông Tiến nhận định Việt Nam đã duy trì 6 mẫu cảnh báo bằng hình ảnh, chiếm 50% diện tích mặt chính bao bì, từ năm 2013 đến nay. Việc sử dụng các mẫu cảnh báo trong thời gian dài khiến hiệu quả truyền thông suy giảm. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã áp dụng diện tích cảnh báo lớn hơn và thường xuyên đổi mới hình ảnh, thông điệp.

“Tôi cho rằng, không chỉ nói với người sử dụng rằng thuốc lá ‘có hại’. Cần nói rõ nó hại cái gì, hại ai và hại như thế nào”, ông Vũ Văn Tiến nhấn mạnh.

ong-vu-van-tien-1794902971.jpg
Ông Vũ Văn Tiến - Đại biểu Quốc hội khóa XVI.

Theo ông Tiến, việc tăng diện tích cảnh báo, đổi mới hình ảnh và sử dụng thông điệp trực diện sẽ giúp người tiêu dùng nhận diện rõ hơn những hậu quả của việc sử dụng thuốc lá, qua đó giảm sức hấp dẫn của sản phẩm và ngăn ngừa hành vi bắt đầu hút thuốc, nhất là trong giới trẻ.

Đối với môi trường không khói thuốc, ông Vũ Văn Tiến cho rằng, Luật hiện hành đã quy định các địa điểm cấm hút thuốc, nghĩa vụ của người hút thuốc và trách nhiệm của người đứng đầu, người quản lý địa điểm. Tuy nhiên, tình trạng vi phạm vẫn xảy ra tại một số khách sạn, nhà hàng, quán ăn, quán cà phê, quán bar và karaoke; việc nhắc nhở chưa thường xuyên, xử lý vi phạm còn hạn chế.

“Tôi cho rằng, nếu chỉ tiếp tục mở rộng phạm vi các địa điểm cấm hút thuốc mà không có cơ chế bảo đảm thực thi, thì chính sách rất khó phát huy hiệu quả trong thực tế”, ông Tiến nhận định.

Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện quy định, cần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu, tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, bảo đảm những địa điểm đã được pháp luật xác định là nơi cấm hút thuốc thực sự trở thành môi trường không khói thuốc.

Một giải pháp khác được ông Tiến đề cập là điều chỉnh chính sách thuế, giá thuốc lá. Theo số liệu được tổng hợp trong báo cáo của Bộ Y tế, tỷ trọng thuế trong giá bán lẻ thuốc lá ở Việt Nam hiện khoảng 36%. Khi giá thuốc lá còn thấp và dễ tiếp cận, mục tiêu giảm số người hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên, sẽ khó đạt được.

“Chính sách thuế, giá cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ điều tiết thị trường hay tăng thu ngân sách, mà phải là một công cụ quan trọng trong chính sách bảo vệ sức khỏe Nhân dân. Cần tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh chính sách thuế, giá bán tăng dần theo lộ trình, hướng tới giảm khả năng chi trả đối với thuốc lá, qua đó góp phần hạn chế tiêu dùng và ngăn ngừa người mới bắt đầu hút thuốc”, ông Tiến nêu quan điểm.

Ông cũng lưu ý cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động trưng bày sản phẩm tại các cửa hàng, quầy bán lẻ. Trong bối cảnh quảng cáo thuốc lá đã bị nghiêm cấm, việc trưng bày nếu không được kiểm soát vẫn có thể trở thành hình thức quảng bá gián tiếp, làm tăng sự chú ý và khả năng tiếp cận sản phẩm, đặc biệt đối với trẻ em, thanh thiếu niên. “Đã cấm quảng cáo thì không nên để trưng bày trở thành quảng cáo trá hình”, ông Tiến nhấn mạnh.

Bên cạnh các giải pháp về pháp luật, kiểm soát nguồn cung và giảm sức hấp dẫn của thuốc lá, các đại biểu cho rằng truyền thông có vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức, tạo sự đồng thuận và thúc đẩy thay đổi hành vi trong cộng đồng.

cuc-bao-chi-1794903012.jpg
Các đại biểu trao đổi, thảo luận tại hội thảo.

Theo ông Đặng Khắc Lợi, thực tiễn thời gian qua cho thấy mỗi bước tiến trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá đều có sự đồng hành của báo chí. Dữ liệu giám sát mạng xã hội năm 2025 cho thấy các tuyến bài, phóng sự chính thống về tác hại của thuốc lá mới và việc thực thi lệnh cấm đã thu hút hàng trăm triệu lượt tiếp cận, tạo hiệu ứng lan tỏa trong xã hội.

Ông Lợi cho rằng, trong giai đoạn hoàn thiện dự thảo luật sửa đổi, báo chí không chỉ phản ánh vi phạm hay cảnh báo nguy cơ bệnh tật, mà cần đi sâu phân tích bằng chứng khoa học, kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề đặt ra trong thực tiễn. Qua đó, truyền thông góp phần định hướng dư luận, tạo sự đồng thuận từ người dân, doanh nghiệp đến các nhà lập pháp, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe Nhân dân và tương lai thế hệ trẻ.

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần được triển khai đồng bộ, từ kiểm soát thuốc lá mới, ngăn chặn mua bán trái phép trên môi trường mạng đến đổi mới cảnh báo sức khỏe, điều chỉnh thuế, giá và nâng cao hiệu quả thực thi quy định về môi trường không khói thuốc. Đây được xem là những giải pháp cần thiết nhằm giảm khả năng tiếp cận, hạn chế tiêu dùng thuốc lá và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên.

Mai Phương