Hội thảo diễn ra trong không khí toàn Đảng, toàn dân nỗ lực đưa Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng vào cuộc sống, mở đường đưa đất nước bước vào “Kỷ nguyên mới – Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Tham dự hội thảo có Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn, lãnh đạo các cơ quan đồng tổ chức, các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, cùng nhiều đại diện doanh nghiệp.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, NGƯT.PGS.TS Nguyễn Đào Tùng - Giám đốc Học viện Tài chính nhấn mạnh, Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện đại phải “đáp ứng yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất mới”, trong đó phát triển kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế”.
Theo ông, bước vào kỷ nguyên số, lực lượng sản xuất mới không đơn thuần là sự gia tăng về quy mô của các yếu tố sản xuất truyền thống mà là sự chuyển dịch mang tính đột phá từ “cơ bắp sang thuật toán”. Tri thức công nghệ cao, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực số đang trở thành những nhân tố cốt lõi quyết định năng suất và giá trị mới của nền kinh tế.
Giám đốc Học viện Tài chính cho rằng, dữ liệu không còn chỉ là nguồn tài nguyên mà đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt; trong khi đó, các thuật toán và hệ thống AI đang dần trở thành những công cụ lao động thông minh có khả năng tạo ra giá trị gia tăng vượt trội.
Trên thế giới, cuộc cạnh tranh làm chủ lực lượng sản xuất mới đang diễn ra quyết liệt giữa các nền kinh tế lớn. Trung Quốc thúc đẩy chiến lược phát triển lực lượng sản xuất chất lượng mới gắn với hệ sinh thái công nghệ tư nhân; Nhật Bản triển khai mô hình Xã hội 5.0; Hàn Quốc tập trung nguồn lực cho các tập đoàn công nghệ chiến lược; còn Hoa Kỳ dẫn đầu trong thu hút đầu tư và phát triển trí tuệ nhân tạo. Những kinh nghiệm này cho thấy quốc gia nào làm chủ được lực lượng sản xuất mới sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Đối với Việt Nam, dù đã đạt nhiều kết quả tích cực trong phát triển kinh tế số, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ cao, vẫn còn không ít điểm nghẽn cần tháo gỡ. Năng lực làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế, phần lớn doanh nghiệp vẫn ở phân khúc giá trị gia tăng thấp, chất lượng nguồn nhân lực cho kinh tế dữ liệu và AI chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi khung khổ pháp lý và thể chế quản trị nhiều thời điểm chưa theo kịp sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới.
“Đối với Việt Nam, Đại hội XIV của Đảng đã vạch ra chương trình nghị sự mang tính bước ngoặt, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Để đạt được mục tiêu bứt phá tăng trưởng, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hướng tới tầm nhìn quốc gia phát triển vào năm 2045, phát triển lực lượng sản xuất mới không còn là một lựa chọn, mà là một yêu cầu khách quan mang tính sinh mệnh”, PGS.TS Nguyễn Đào Tùng khẳng định.
Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn đánh giá cao sáng kiến tổ chức hội thảo của Học viện Tài chính và các đơn vị đồng tổ chức, đồng thời nhấn mạnh thế giới đang chứng kiến những biến đổi sâu sắc dưới tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Những đột phá về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, công nghệ bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng xanh và kinh tế số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội.
Theo Thứ trưởng Cao Anh Tuấn, phát triển lực lượng sản xuất mới là yêu cầu khách quan của tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và là điều kiện quan trọng để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn tới. Ông nhấn mạnh rằng, một trong những đặc trưng quan trọng nhất của lực lượng sản xuất mới là vai trò trung tâm của con người. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo luôn là yếu tố quyết định đối với tương lai của mỗi quốc gia.
Thứ trưởng Bộ Tài chính đề nghị các nhà khoa học tiếp tục làm sâu sắc hơn các vấn đề liên quan đến cơ chế tài chính thúc đẩy kinh tế tư nhân và đổi mới sáng tạo; xây dựng chính sách thích ứng với các mô hình kinh doanh mới, kinh tế dữ liệu và kinh tế nền tảng; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên AI; đồng thời tích hợp các mục tiêu chuyển đổi xanh vào chính sách tài chính - ngân sách. Bộ Tài chính cam kết tiếp thu nghiêm túc các kiến nghị khoa học từ hội thảo để phục vụ quá trình hoàn thiện chính sách quốc gia.
Kỷ yếu hội thảo năm nay quy tụ 113 công trình nghiên cứu của các chuyên gia, nhà khoa học đến từ nhiều cơ quan nghiên cứu, học viện, trường đại học, doanh nghiệp và tổ chức trong cả nước. Bên cạnh đó, 11 tham luận được trình bày trực tiếp cùng 10 ý kiến trao đổi tại phiên tọa đàm đã góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến lực lượng sản xuất mới trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Qua các tham luận và thảo luận chuyên sâu, hội thảo đạt được sự thống nhất cao ở bốn nội dung trọng tâm. Trước hết, các đại biểu thống nhất rằng lực lượng sản xuất mới trong kỷ nguyên số là sự chuyển biến về chất của nền sản xuất dựa trên tri thức, dữ liệu, công nghệ số và đổi mới sáng tạo. Dữ liệu đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt, còn AI đang từng bước trở thành công cụ lao động thông minh có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình tạo ra giá trị.
Thứ hai, hội thảo khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất mới và sự thích ứng của quan hệ sản xuất. Khi lực lượng sản xuất ngày càng mang tính số hóa, tri thức hóa và xanh hóa, các chính sách về sở hữu dữ liệu, sở hữu trí tuệ, phân phối lợi ích và quản trị quốc gia cũng phải được đổi mới tương ứng. Nhiều ý kiến cho rằng thể chế không được trở thành lực cản mà phải là bệ phóng cho công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, các nghiên cứu thực chứng đã làm rõ nhu cầu hình thành mô hình “cộng sinh chiến lược” giữa kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân. Trong đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò kiến tạo hạ tầng chiến lược như dữ liệu lớn, hạ tầng số, năng lượng xanh và các nền tảng công nghệ cốt lõi; còn khu vực tư nhân phát huy tính linh hoạt, sáng tạo để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Thứ tư, hội thảo xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và bảo đảm an ninh kinh tế là hai trụ cột quan trọng để phát triển bền vững. Các tham luận đều thống nhất rằng AI không thay thế hoàn toàn con người, nhưng những người biết sử dụng AI sẽ thay thế những người không biết sử dụng công nghệ này. Đồng thời, sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất mới cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm an ninh dữ liệu, an ninh kinh tế và chủ quyền công nghệ quốc gia.
Bên cạnh các vấn đề lý luận, nhiều nghiên cứu chuyên sâu cũng tập trung phân tích vai trò của kinh tế tư nhân, kinh tế dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, nguồn nhân lực số, chính sách tài chính - thuế, chuyển đổi xanh, công nghệ bán dẫn, kinh tế bạc, công nghệ lưỡng dụng và bảo đảm an ninh kinh tế trong bối cảnh mới. Các tham luận đều thống nhất nhận định rằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và AI sẽ là những động lực trung tâm của tăng trưởng trong những thập niên tới.
Từ những luận cứ khoa học được trình bày và thảo luận tại hội thảo, Ban Tổ chức đã tổng hợp bốn nhóm kiến nghị lớn gửi tới Đảng, Chính phủ và các bộ, ngành. Theo đó, cần khẩn trương hoàn thiện thể chế phù hợp với kinh tế dữ liệu, kinh tế nền tảng và chuyển đổi xanh; xây dựng chiến lược quốc gia về kinh tế dữ liệu, tập trung nguồn lực phát triển các ngành công nghệ lõi như AI và bán dẫn; triển khai đột phá về giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực số chất lượng cao, đồng thời có cơ chế thu hút chuyên gia và nhân tài trong nước, quốc tế; thúc đẩy liên kết giữa các tập đoàn kinh tế nhà nước với hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ tư nhân nhằm tạo sức mạnh cộng hưởng quốc gia và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Kết thúc hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng phát triển lực lượng sản xuất mới không chỉ là một mục tiêu kinh tế - kỹ thuật mà là cuộc cách mạng sâu sắc về phương thức phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số. Những kết quả nghiên cứu và kiến nghị chính sách từ hội thảo sẽ được tổng hợp, báo cáo tới các cơ quan hoạch định chiến lược của Đảng và Nhà nước, góp phần cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV, hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh, bền vững và đưa Việt Nam vươn lên mạnh mẽ trong giai đoạn mới.
