Ngày 22/10, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức hội thảo “Giải pháp phát huy vai trò của Liên hiệp Hội Việt Nam là cầu nối giữa các hội thành viên, đội ngũ trí thức KH&CN với cơ quan Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong các hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội”.
Hội thảo tập trung trao đổi các giải pháp tăng cường kết nối đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ với các cơ quan hoạch định chính sách, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Hội thảo có sự tham gia của các nhà khoa học đến từ các hội ngành toàn quốc và tổ chức khoa học, công nghệ trực thuộc. PGS.TS. Phạm Ngọc Linh - Phó Chủ tịch VUSTA, chủ trì hội thảo.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh nhấn mạnh vai trò của hoạt động tư vấn, phản biện trong việc phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đóng góp vào quá trình xây dựng, hoàn thiện chủ trương, chính sách, pháp luật và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội.
Theo đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tập hợp được đội ngũ chuyên gia có năng lực, mà còn phải xây dựng cơ chế kết nối, điều phối hiệu quả để các kiến thức, sáng kiến khoa học được tiếp nhận, xem xét và chuyển hóa thành giải pháp phục vụ thực tiễn.
Đổi mới phản biện từ góp ý văn bản sang đề xuất giải pháp
Một trong những vấn đề được các đại biểu quan tâm là đổi mới phương thức tư vấn, phản biện theo hướng chủ động hơn. Thay vì chủ yếu tham gia góp ý khi dự thảo chính sách đã gần hoàn thiện, hoạt động phản biện cần bắt đầu từ việc nhận diện những vấn đề phát sinh trong thực tiễn, phân tích nguyên nhân và đề xuất phương án xử lý ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách.
Theo ông Đặng Huy Đông - Viện trưởng Viện Quy hoạch và Phát triển, Việt Nam có đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia và nhà sáng chế giàu năng lực. Tuy nhiên, để nguồn lực này đóng góp hiệu quả, cần có cơ chế đưa tri thức, sáng kiến đến đúng cơ quan có thẩm quyền, đúng thời điểm và được xem xét thực chất.
Nếu hoạt động phản biện chỉ tập trung vào câu chữ, điều khoản của dự thảo văn bản, khả năng tham gia vào quá trình lựa chọn phương án chính sách sẽ bị hạn chế. Bên cạnh đó, việc thiếu cơ chế phản hồi rõ ràng khiến chuyên gia khó xác định những kiến nghị của mình đã được tiếp thu, vận dụng đến đâu, từ đó ảnh hưởng đến động lực tham gia đóng góp.
Từ thực tế này, ông Đặng Huy Đông cho rằng VUSTA cần phát huy lợi thế tập hợp chuyên gia liên ngành, tổ chức các hoạt động phản biện độc lập, dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Những luận cứ có chất lượng sẽ giúp cơ quan có thẩm quyền có thêm căn cứ để lựa chọn phương án chính sách phù hợp, khả thi và hiệu quả.
Hiệu quả phản biện vì vậy không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng hội thảo hay báo cáo được thực hiện. Quan trọng hơn là chất lượng kiến nghị, mức độ tiếp thu và tác động thực tế đối với quá trình xây dựng, tổ chức thực thi chính sách.
Cùng với đó, tính độc lập, khách quan, khoa học và trách nhiệm của chuyên gia cần được bảo đảm xuyên suốt. Việc lựa chọn người tham gia phản biện phải phù hợp với lĩnh vực chuyên môn, đồng thời các ý kiến đưa ra cần có luận cứ xác đáng và gắn với yêu cầu thực tiễn.
Đồng quan điểm, TS. Trần Duy Khanh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Đào tạo Doanh nhân AEC, nhấn mạnh vai trò của hoạt động tư vấn, phản biện trong phát hiện những quy định bất cập, góp phần hạn chế nguy cơ phát sinh lợi ích nhóm và nâng cao tính minh bạch trong quá trình xây dựng chính sách.
Theo ông Khanh, với mạng lưới các tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc cùng đội ngũ chuyên gia đa lĩnh vực, VUSTA có điều kiện phát huy vai trò kết nối tri thức. Ông cũng đề xuất nghiên cứu xây dựng luật về hoạt động tư vấn, phản biện, đồng thời khuyến nghị VUSTA chủ động tổng kết thực tiễn, huy động chuyên gia tham gia đề xuất sáng kiến lập pháp và phản biện dự thảo luật.
Kết nối nhu cầu thực tiễn với năng lực khoa học
Bên cạnh việc tham gia hoàn thiện chính sách, vai trò cầu nối của VUSTA còn thể hiện ở khả năng kết nối nhu cầu của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng với năng lực nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ của các tổ chức và đội ngũ chuyên gia.
Từ kinh nghiệm trong lĩnh vực môi trường, ông Nguyễn Văn Phấn - Giám đốc Trung tâm Giáo dục và Truyền thông môi trường (CEACE), cho biết nhu cầu tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày càng mở rộng, không chỉ trong hoạt động quản lý nhà nước mà còn ở doanh nghiệp và cộng đồng.
Với 25 năm hoạt động, CEACE triển khai các nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức và tư vấn, phản biện liên quan đến tài nguyên, môi trường. Đội ngũ của trung tâm gồm 12 chuyên gia là các nhà khoa học, nhà quản lý và nhà nghiên cứu từng công tác tại cơ quan quản lý nhà nước, trường đại học và viện nghiên cứu.
Các hoạt động chuyên môn tập trung vào góp ý dự thảo chính sách, pháp luật về tài nguyên và môi trường; tư vấn chiến lược, quy hoạch, chương trình, dự án; hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao khoa học và công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó biến đổi khí hậu.
Theo ông Nguyễn Văn Phấn, những ý kiến phản biện có cơ sở khoa học giúp cơ quan quản lý đánh giá kỹ hơn tính khả thi và tác động của chính sách, chương trình, dự án. Qua đó, các phương án thiếu căn cứ hoặc tiềm ẩn tác động tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường có thể được nhận diện, điều chỉnh kịp thời.
Để đáp ứng yêu cầu mới, hoạt động tư vấn, phản biện cần chuyển mạnh sang phương thức chủ động, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong thu thập thông tin, nghiên cứu và xây dựng luận cứ. Đối với giám định xã hội, việc bám sát thực tiễn tại địa phương và doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng trong phát hiện những bất cập khi chính sách được triển khai.
Một yêu cầu khác là xây dựng mạng lưới chuyên gia theo ngành, lĩnh vực, có chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng phối hợp liên ngành. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học tiếp cận thông tin, nâng cao kỹ năng tư vấn, phản biện và có cơ chế đãi ngộ phù hợp đối với những đóng góp hiệu quả.
Từ phản biện chính sách đến thương mại hóa kết quả nghiên cứu
Một nội dung đáng chú ý tại hội thảo là đề xuất xây dựng cơ chế tương tác hai chiều giữa cơ quan nhà nước và các tổ chức khoa học, công nghệ. Theo ông Đặng Huy Đông, VUSTA có thể đóng vai trò kết nối, điều phối, giúp nhu cầu thực tiễn gặp đúng năng lực nghiên cứu và giải pháp công nghệ.
Ở chiều thứ nhất, cơ quan nhà nước xác định nhu cầu, đặt hàng nghiên cứu, tư vấn, phản biện hoặc ứng dụng công nghệ. VUSTA kết nối các tổ chức, chuyên gia đủ năng lực tham gia thực hiện theo quy định.
Ở chiều ngược lại, các hội, tổ chức khoa học và công nghệ, nhà sáng chế và doanh nghiệp công nghệ cần được khuyến khích chủ động phát hiện vấn đề, đề xuất giải pháp, chương trình hoặc chính sách xuất phát từ thực tiễn. Thông qua đối thoại và phản biện, các đề xuất có thể được hoàn thiện, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền xem xét giao nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu hoặc cho phép thí điểm theo quy định pháp luật.
Cơ chế này cần đi kèm quy trình tiếp nhận, sàng lọc, đánh giá và phản hồi minh bạch, giúp các bên theo dõi kết quả xử lý kiến nghị, đồng thời xác định rõ trách nhiệm trong quá trình triển khai.
Đối với thương mại hóa kết quả nghiên cứu, ông Đặng Huy Đông lưu ý rằng nếu sản phẩm khoa học, công nghệ không tìm được thị trường hoặc không có điều kiện ứng dụng, nguồn lực đầu tư có nguy cơ bị lãng phí, đồng thời làm suy giảm động lực sáng tạo của nhà khoa học và nhà sáng chế.
Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ nghiên cứu, cần tháo gỡ các rào cản liên quan đến thử nghiệm, tiêu chuẩn kỹ thuật, mua sắm, ứng dụng, sở hữu trí tuệ, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Hiệu quả nghiên cứu không chỉ được đo bằng số đề tài nghiệm thu hay số sáng chế được tạo ra, mà còn ở khả năng ứng dụng, giá trị kinh tế - xã hội, môi trường và lợi ích chính đáng mà kết quả nghiên cứu mang lại cho người sáng tạo.
Các đại biểu đề xuất thí điểm cơ chế phối hợp tiếp nhận, sàng lọc và phản biện sáng kiến khoa học, công nghệ; xây dựng kênh kết nối thường xuyên với bộ, ngành, địa phương về nhu cầu đặt hàng; hình thành mạng lưới chuyên gia liên ngành và hoàn thiện cơ chế tài chính cho hoạt động tư vấn, phản biện, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ.
Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, việc phát huy nguồn lực trí thức xã hội ngày càng có ý nghĩa đối với quá trình hoàn thiện thể chế và thúc đẩy phát triển.
Đối với VUSTA, vai trò cầu nối chỉ có thể phát huy đầy đủ giá trị khi được cụ thể hóa bằng cơ chế kết nối hiệu quả, chất lượng phản biện thực chất, quy trình tiếp nhận và phản hồi rõ ràng, cùng khả năng đưa các kết quả nghiên cứu vào đời sống.
Đây cũng là cơ sở để nâng cao chất lượng hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, góp phần huy động trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
