Đấu thầu về bản chất là quá trình lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng, giá cả trên cơ sở cạnh tranh, công bằng và minh bạch. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về lĩnh vực này đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, tạo hành lang pháp lý bao quát toàn bộ hoạt động mua sắm công, đầu tư công, và sử dụng vốn nhà nước.
Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, các hành vi vi phạm trong đấu thầu ngày càng tinh vi, phức tạp. Trong 5 năm qua, công tác đấu thầu và mua sắm công tại Việt Nam xảy ra hàng loạt sai phạm nghiêm trọng. Số lượng nhà thầu vi phạm bị xử lý tăng liên tục, gây thất thoát tài sản nhà nước và phải đối mặt với các bản án hình sự.
Theo thống kê từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, tình trạng vi phạm diễn ra trên diện rộng ở nhiều địa phương và lĩnh vực. Chỉ tính riêng trong năm 2025, có tới 394 nhà thầu bị cơ quan chức năng xử lý vi phạm, tăng đáng kể so với con số 284 nhà thầu của năm 2024. Hàng trăm doanh nghiệp cũng đã bị chấm dứt hợp đồng hoặc bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 6 tháng đến 5 năm tùy mức độ.
Nhiều vụ án kinh tế, tham nhũng lớn thời gian qua phơi bày những lỗ hổng từ khâu lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu đến việc chỉ định thầu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải rà soát, đánh giá và hoàn thiện khuôn khổ pháp luật.
Những bất cập trong quy định pháp luật về đấu thầu hiện hành
Hoạt động đấu thầu tại Việt Nam hiện được quản lý chặt chẽ thông qua hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch. Khung pháp lý cốt lõi bao gồm các văn bản sau:
Luật Đấu thầu 2023: Là đạo luật xương sống quy định về lựa chọn nhà thầu và nhà đầu tư, được hợp nhất từ Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 cùng các luật sửa đổi, bổ sung liên quan như Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15; Nghị định 214/2025/NĐ-CP: Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu; Nghị định 225/2025/NĐ-CP: Sửa đổi, bổ sung các nghị định hướng dẫn Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án đầu tư kinh doanh.
Cấp độ Thông tư hướng dẫn có Thông tư 79/2025/TT-BTC: Hướng dẫn cung cấp, đăng tải thông tin và lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; Thông tư 80/2025/TT-BTC: Quy định chi tiết về lập hồ sơ và báo cáo liên quan đến hoạt động đấu thầu.
Hệ thống văn bản này đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, công bằng và hiệu quả kinh tế trong mua sắm công, hướng đến việc số hóa toàn diện quy trình thông qua Hệ thống mạng đấu thầu Quốc gia. Việc liên tục cập nhật các văn bản mới giúp nhà đầu tư và doanh nghiệp tuân thủ đúng quy định, giảm thiểu tối đa các rủi ro pháp lý.
Dù hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tương đối đồ sộ, các quy định hiện hành vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn, chồng chéo và bất cập trực tiếp tạo kẽ hở cho tiêu cực, sai phạm:
Thứ nhất, kẽ hở trong quy định về chỉ định thầu và áp dụng các hình thức lựa chọn nhà thầu.
Pháp luật hiện hành cho phép áp dụng chỉ định thầu trong các trường hợp cấp bách, bí mật quốc gia hoặc dự án thuộc diện đặc thù. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý để xác định thế nào là "cấp bách" hoặc "dự án đặc thù" đôi khi còn mang tính định tính, thiếu định lượng cụ thể. Điều này dẫn đến tình trạng lạm dụng chỉ định thầu, làm mất đi tính cạnh tranh cốt lõi của hoạt động đấu thầu, dễ dàng dẫn đến tình trạng "sân sau", lợi ích nhóm.
Thứ hai, công tác thẩm định, phê duyệt và lập hồ sơ mời thầu còn mang tính chủ quan.
Hồ sơ mời thầu (HSMT) là "luật chơi" của gói thầu. Trên thực tế, nhiều chủ đầu tư, đơn vị tư vấn đã cố tình đưa ra các tiêu chí "cài cắm" hoặc các thông số kỹ thuật mang tính độc quyền, quá khắt khe hoặc không cần thiết. Mục đích của các tiêu chí này là "đo ni đóng giày" cho một nhà thầu "thân hữu" đã được định trước, loại bỏ một cách hợp thức các nhà thầu có năng lực thực sự ngay từ vòng xét duyệt kỹ thuật.
Thứ ba, sự chồng chéo, giao thoa giữa Luật Đấu thầu và các luật chuyên ngành khác.
Hoạt động đấu thầu không hoạt động độc lập mà gắn liền với Luật Xây dựng, Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp, và Luật Ngân sách Nhà nước. Sự thiếu đồng bộ giữa các đạo luật này tạo ra những khoảng trống pháp lý. Đơn cử, trình tự thu hồi đất, giải phóng mặt bằng theo Luật Đất đai nhiều khi không khớp với tiến độ đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư, khiến dự án bị đình trệ, phải điều chỉnh nhiều lần, gây đội vốn và tạo điều kiện cho các sai phạm phát sinh trong quá trình điều chỉnh dự án.
Thứ tư, vai trò, quyền hạn của các Hội đồng thẩm định và bên mời thầu còn thiếu cơ chế kiểm soát chéo.
Mặc dù có quy định về việc thành lập các tổ chuyên gia, tổ thẩm định, nhưng trên thực tế, tính độc lập và chịu trách nhiệm của các bộ phận này chưa cao. Nhiều cá nhân tham gia vào quá trình lập HSMT và đánh giá hồ sơ dự thầu (HSDT) chịu sự chi phối, áp lực từ lãnh đạo cấp trên, dẫn đến việc phải "nhắm mắt làm ngơ" trước các sai phạm. Chế tài xử lý đối với thành viên tổ chuyên gia vi phạm quy định về bảo đảm công bằng, minh bạch trong đấu thầu chưa đủ sức răn đe.
Thứ năm, quy định pháp luật về đấu thầu qua mạng và bảo mật thông tin.
Dù việc đấu thầu qua mạng đã được đẩy mạnh nhằm minh bạch hóa và hạn chế tiếp xúc trực tiếp giữa chủ đầu tư và nhà thầu, các quy định về bảo mật thông tin trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia đôi khi vẫn còn những lỗ hổng. Tình trạng "lộ lọt" thông tin về HSDT của các đối thủ trước thời điểm mở thầu vẫn thỉnh thoảng xảy ra, tạo lợi thế không công bằng cho một số nhà thầu.
Thực trạng sai phạm trong công tác đấu thầu tại Việt Nam
Sự bất cập của các quy định pháp luật, kết hợp với ý thức tuân thủ pháp luật chưa cao của một bộ phận cán bộ, doanh nghiệp đã dẫn đến những thực trạng nhức nhối trong công tác đấu thầu:
Tình trạng "quân xanh, quân đỏ" thao túng đấu thầu.
Thực trạng này diễn ra rất phổ biến từ trung ương đến địa phương, đặc biệt trong các lĩnh vực mua sắm thiết bị y tế, giáo dục, xây dựng cơ sở hạ tầng. Các doanh nghiệp thông đồng với nhau để tạo thành một "liên minh", trong đó có một hoặc vài đơn vị đóng vai trò "quân xanh" (dự thầu với giá cao hơn hoặc cố tình làm sai quy định để bị loại), dọn đường cho một doanh nghiệp "quân đỏ" trúng thầu. Hành vi này tinh vi đến mức khó bị phát hiện trên giấy tờ hồ sơ vì các bên thực hiện quy trình đấu thầu một cách hình thức.
Thông đồng, móc ngoặc nâng khống giá trị gói thầu.
Nhiều vụ án lớn trong thời gian qua cho thấy sự câu kết chặt chẽ giữa chủ đầu tư và nhà thầu cung cấp để nâng khống giá trị tài sản, thiết bị mua sắm thông qua các chứng thư thẩm định giá không minh bạch. Việc thông thầu này gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngân sách nhà nước, làm thất thoát hàng ngàn tỷ đồng và làm giảm chất lượng của các công trình công cộng, gây bức xúc trong dư luận xã hội.
Năng lực thẩm định, kiểm tra, giám sát còn yếu kém.
Công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát quá trình đấu thầu ở nhiều cơ quan, đơn vị còn mang tính hình thức, đối phó hoặc làm theo phong trào. Các cơ quan thanh tra, kiểm toán chủ yếu tiến hành hậu kiểm (thanh tra, kiểm toán sau khi dự án hoàn thành hoặc gói thầu đã trúng). Việc phát hiện sai phạm ở thời điểm này thường đã muộn, hậu quả đối với ngân sách nhà nước đã xảy ra và việc thu hồi tài sản bị thất thoát gặp vô vàn khó khăn.
Hệ quả của những bất cập và sai phạm trong đấu thầu
Việc pháp luật còn kẽ hở và sai phạm trong đấu thầu xảy ra liên tục đã kéo theo những hệ quả khôn lường đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước:
Về kinh tế: Làm thất thoát, lãng phí nghiêm trọng nguồn vốn ngân sách nhà nước. Những gói thầu bị thông thầu, đội vốn khiến nhà nước phải trả giá cao hơn nhiều lần so với giá trị thực. Đồng thời, điều này triệt tiêu môi trường cạnh tranh lành mạnh, làm nhụt chí các doanh nghiệp chân chính có năng lực, muốn cạnh tranh bằng chất lượng và giá cả.
Về xã hội và niềm tin: Sai phạm trong đấu thầu kéo theo sự suy thoái của một bộ phận cán bộ, đảng viên, làm phát sinh tham nhũng, tiêu cực. Việc các công trình, dự án bị đội vốn, chậm tiến độ hoặc kém chất lượng trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân và làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của nhân dân đối với năng lực quản lý của cơ quan nhà nước.
Hướng hoàn thiện pháp luật để hạn chế sai phạm
Để khắc phục những hạn chế, bất cập nêu trên và ngăn chặn triệt để các sai phạm, công tác hoàn thiện pháp luật về đấu thầu cần được tiến hành đồng bộ, toàn diện với các nhóm giải pháp cốt lõi sau:
Hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo sự thống nhất và tính minh bạch
Cần thiết phải rà soát toàn diện các luật liên quan để giải quyết triệt để sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa Luật Đấu thầu và các luật chuyên ngành khác (như Luật Xây dựng, Luật Đất đai, Luật Đầu tư công, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công). Cần xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết, định lượng hóa tối đa các tiêu chí, điều kiện, đặc biệt là các tiêu chí đánh giá kỹ thuật trong HSMT để loại bỏ hoàn toàn tính định tính, chủ quan của người xét thầu.
Bên cạnh đó, cần thu hẹp triệt để các trường hợp áp dụng chỉ định thầu. Các quy định về trường hợp cấp bách, thiên tai, dịch bệnh cần phải có tiêu chí đánh giá khách quan để tránh bị lạm dụng, trục lợi.
Nâng cao tính chuyên nghiệp và tính độc lập của tổ chuyên gia, tổ thẩm định
Pháp luật cần quy định rõ ràng và khắt khe hơn về tiêu chuẩn, điều kiện, chứng chỉ hành nghề của các thành viên trong tổ chuyên gia, tổ thẩm định. Cần có các quy định pháp lý mạnh mẽ nhằm bảo vệ tính độc lập của các tổ chức này, tách rời lợi ích của họ khỏi các quyết định của chủ đầu tư.
Thành viên các tổ chuyên gia, tổ thẩm định phải chịu trách nhiệm cá nhân trực tiếp và liên đới đối với các kết luận của mình. Trường hợp cố tình báo cáo sai lệch, "cài cắm" tiêu chí hay đánh giá sai sự thật, cần có chế tài xử lý nghiêm khắc, từ đình chỉ hành nghề vĩnh viễn đến truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đẩy mạnh đấu thầu qua mạng và tăng cường công khai, minh bạch thông tin
Việc áp dụng Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia cần được chuẩn hóa tối đa và mở rộng phạm vi áp dụng cho tất cả các gói thầu sử dụng vốn nhà nước. Cần nâng cấp hạ tầng công nghệ để chống sự can thiệp từ bên ngoài, ngăn chặn việc lộ lọt thông tin dự thầu, giá dự thầu trước thời điểm mở thầu.
Đồng thời, quy định bắt buộc việc công khai toàn bộ quá trình đấu thầu, từ kế hoạch lựa chọn nhà thầu, HSMT, biên bản mở thầu, kết quả đánh giá hồ sơ dự thầu đến kết quả trúng thầu và các phụ lục hợp đồng trên các phương tiện thông tin đại chúng và hệ thống mạng quốc gia. Sự công khai này sẽ tạo điều kiện cho các cơ quan báo chí, hiệp hội doanh nghiệp và cộng đồng xã hội tham gia giám sát, phát hiện bất thường.
Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và kiểm soát chéo
Cần chuyển đổi trọng tâm từ thanh tra hậu kiểm sang thanh tra, kiểm tra chuyên đề, thanh tra đột xuất và giám sát quá trình tổ chức đấu thầu. Các cơ quan chức năng cần có cơ chế giám sát chéo, phát hiện sớm các dấu hiệu thông thầu, chia nhỏ gói thầu để chỉ định thầu.
Đối với các dự án lớn, trọng điểm, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan thanh tra, kiểm toán, cơ quan điều tra và các cơ quan tư pháp để kịp thời ngăn chặn và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm. Việc tịch thu tài sản tham nhũng, kê biên tài sản đối với các cá nhân, doanh nghiệp vi phạm pháp luật về đấu thầu cũng cần được thực hiện quyết liệt để tăng tính răn đe.
Quy định chặt chẽ về xử lý vi phạm đối với nhà thầu
Pháp luật cần xây dựng bộ quy tắc xử phạt nghiêm khắc đối với các nhà thầu vi phạm như thông thầu, chuyển nhượng thầu trái phép, cung cấp thông tin giả mạo. Ngoài việc phạt tiền và hủy kết quả thầu, cần áp dụng các biện pháp cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 1 đến 5 năm, thậm chí cấm vĩnh viễn tùy theo mức độ vi phạm, và công khai danh sách các nhà thầu vi phạm trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia để các chủ đầu tư trên toàn quốc nắm bắt và loại trừ.
Công tác đấu thầu có ý nghĩa chiến lược trong việc đảm bảo hiệu quả sử dụng nguồn vốn của nhà nước và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Những bất cập trong quy định pháp luật và thực trạng sai phạm thời gian qua không chỉ làm thất thoát tài sản quốc gia mà còn làm xói mòn lòng tin của xã hội.
Để khắc phục tình trạng này, việc hoàn thiện pháp luật về đấu thầu theo hướng đồng bộ, minh bạch, cụ thể hóa các tiêu chí và tăng cường chế tài xử lý là nhiệm vụ cấp bách. Song song với đó, cần xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, chuyên nghiệp và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin. Chỉ khi hệ thống pháp luật đủ chặt chẽ, công tác tổ chức thực thi đủ nghiêm minh, chúng ta mới có thể ngăn chặn tận gốc các sai phạm, xây dựng môi trường đấu thầu cạnh tranh lành mạnh, công bằng và hiệu quả, góp phần vào sự phát triển chung của đất nước.
