“Một bát thương” - Khi nghệ thuật mở ra không gian đối thoại về bạo lực giới

Triển lãm là không gian kết nối nghệ thuật đương đại, kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống và nghiên cứu khoa học xã hội về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ. Với 7 tác phẩm nghệ thuật được kết nối chặt chẽ, chương trình hướng người xem đến những câu chuyện, số phận và nỗi đau cần được lắng nghe, thấu hiểu, đồng thời khơi gợi suy ngẫm về tình trạng phụ nữ bị sát hại do yếu tố giới tại Việt Nam.

Đây là hoạt động thuộc khuôn khổ dự án “Những linh hồn đã mất, những chiếc bát trắng: Ghi lại việc phụ nữ bị sát hại do yếu tố giới tại Việt Nam”, với sự phối hợp triển khai của Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS), Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), Varan Vietnam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Mạng lưới Phòng ngừa và Ứng phó Bạo lực trên cơ sở giới tại Việt Nam (GBVNet) cùng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Phát biểu tại lễ khai mạc, bà Trần Thị Bích Loan - Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế nhận định, triển lãm góp phần tạo nên không gian đối thoại cho Tháng hành động, đưa các bằng chứng nghiên cứu đến gần hơn với công chúng, tạo cơ hội để những trải nghiệm được lắng nghe và sự quan tâm chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Các tác phẩm trưng bày tại triển lãm do nhà nghiên cứu, nghệ sĩ thị giác Pauline Oosterhoff và nhà làm phim Nguyễn Anh phối hợp thực hiện, với sự tham gia của các nghệ sĩ, nghệ nhân thuộc nhiều lĩnh vực như phim tài liệu, chế tác kim loại, đồ nội thất, gốm, lụa và vàng mã. Quá trình sáng tạo khai thác những chất liệu quen thuộc của làng nghề Việt Nam, đồng thời đặt chúng trong những hình thức biểu đạt mới của nghệ thuật đương đại.

Đất sét làng Bát Tràng được gia cố để tạo nên những phiến gốm lưu giữ dấu lưng của phụ nữ cùng những câu chuyện họ mang theo. Những mảng đồ họa được thể hiện trên nền lụa tơ tằm dệt tay; kim loại và gỗ vượt khỏi công năng thông thường để trở thành phương tiện biểu đạt. Giấy bồi, khung tre và đồ vàng mã cũng được sử dụng theo cách sáng tạo, tạo nên một không gian trưng bày giàu tính biểu tượng. Nổi bật giữa các hình khối là chiếc bát tưởng niệm những phụ nữ đã mất do bạo lực trên cơ sở giới.

Điểm đặc biệt của triển lãm là sự tham gia đồng sáng tạo của 16 phụ nữ đến từ nhiều ngành nghề, gồm người bán hàng ở chợ, luật sư, phóng viên, nhà nghiên cứu, người bảo vệ quyền trẻ em và người làm công tác xã hội. Trong số đó có những người từng trải qua bạo lực. Họ cùng thực hiện các tác phẩm như những chiếc lưng gốm và bát gốm mang dấu ấn, câu chuyện riêng. Những người phụ nữ này cũng tham gia một bộ phim tài liệu được giới thiệu trong khuôn khổ triển lãm, chia sẻ trải nghiệm theo cách thức và mức độ do chính họ lựa chọn.

Thay vì tái hiện bạo lực bằng những hình ảnh gây sốc, triển lãm hướng người xem đến sự chiêm nghiệm, tưởng nhớ và tương tác. Cách tiếp cận này cũng thể hiện sự tôn trọng đối với những người tham gia, khi họ được chủ động quyết định câu chuyện nào có thể chia sẻ, chia sẻ ra sao hoặc giữ lại cho riêng mình.

Chia sẻ về góc nhìn nghệ thuật, TS. Pauline Oosterhoff cho biết, các tác phẩm mang ý nghĩa vừa tưởng niệm, vừa tôn vinh. Với góc nhìn của một nhà nhân học, bà quan tâm đến những mối quan hệ giữa con người vốn phức tạp và không phải lúc nào người ngoài cũng có thể thấu hiểu trọn vẹn. Vì vậy, trong quá trình sáng tạo, bà luôn tôn trọng vai trò, chuyên môn và quyền tự quyết của từng người đồng hành.

“Là một nhà nhân học, tôi biết rằng mọi khía cạnh của sự tồn tại con người, ở đâu đó, đều được sống theo một cách mà những người khác có thể không cảm nhận hết. Là nghệ sĩ, ở những phần mà tôi chịu trách nhiệm nghệ thuật, tôi luôn rõ ràng khi có những người khác tham gia: những người tôi làm việc cùng sẽ bước vào ở những thời điểm cụ thể, mỗi người có vai trò riêng của mình, sử dụng chuyên môn của chính mình, và có thể quyết định chia sẻ điều gì, như thế nào hay cũng có thể là hoàn toàn không chia sẻ gì”, TS. Pauline Oosterhoff nói.

Bà Nguyễn Thị Tuyết - Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cho biết, việc đồng hành cùng nhóm nghiên cứu tổ chức triển lãm có ý nghĩa sâu sắc, thể hiện sứ mệnh của Bảo tàng trong việc phản ánh những câu chuyện và hơi thở của đời sống đương đại.

“Thông qua triển lãm, Bảo tàng mong muốn tạo ra một diễn đàn kết nối công chúng về đề tài phụ nữ. Bằng ngôn ngữ của nghệ thuật sắp đặt cùng những chất liệu văn hóa rất đỗi mộc mạc của Việt Nam, triển lãm đã mở ra một không gian tương tác, nơi mỗi người có thể tự cảm nhận, thấu hiểu và cùng nhau chung tay mang đến những thay đổi tốt đẹp”, bà Nguyễn Thị Tuyết chia sẻ.

Theo bà Hoàng Tú Anh - Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm, đây là chủ đề khó tiếp cận và thường bị né tránh. Việc tiếp xúc với gia đình những phụ nữ bị sát hại gặp nhiều trở ngại bởi nỗi đau quá lớn; quá trình nghiên cứu cũng đặt ra những thách thức về cảm xúc đối với chính nhóm thực hiện.

TS. Nguyễn Thu Thủy - Trưởng Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, nghệ sĩ hỗ trợ kỹ thuật gốm cho biết, bà đã sử dụng xưởng gốm của mình để hướng dẫn những người tham gia thực hiện tác phẩm. Tuy nhiên, khi cùng ngồi trong vòng tròn với những người phụ nữ, bà nhận ra mình không chỉ giữ vai trò hướng dẫn kỹ thuật mà còn muốn gửi gắm câu chuyện và cảm xúc cá nhân vào tác phẩm. 

“Tôi dùng xưởng gốm của mình để đồng hành cùng mọi người tham gia ‘Một bát thương’ với vai trò hướng dẫn kỹ thuật gốm. Nhưng khi ngồi giữa vòng tròn của những người phụ nữ ấy, tôi không muốn mình chỉ đơn thuần làm vai trò của người chỉ dẫn, tôi cũng tạo nên chiếc bát tình yêu của riêng mình”, bà Thuỷ chia sẻ.

Triển lãm “Một bát thương” mở cửa miễn phí, phục vụ công chúng từ ngày 12/11 đến hết ngày 30/11/2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Thông qua sự kết hợp giữa nghệ thuật và nghiên cứu xã hội, chương trình không chỉ tưởng nhớ những phụ nữ đã mất vì bạo lực giới mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy sự đồng cảm và hành động thiết thực nhằm phòng ngừa, ứng phó với bạo lực trên cơ sở giới.