Rail&Cons 2026: Công nghệ và dữ liệu mở hướng phát triển mới cho ngành đường sắt Việt Nam

Diễn ra từ ngày 11 - 13/11, Rail&Cons 2026 được tổ chức trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, đặc biệt là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam và mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Cùng với nhu cầu đầu tư ngày càng lớn, yêu cầu tiếp cận công nghệ, thiết bị, nguồn nhân lực chất lượng cao và từng bước làm chủ công nghiệp đường sắt đang trở nên cấp thiết.

Thông qua chuỗi hội thảo, tham luận chuyên ngành và triển lãm, sự kiện tập trung trao đổi về chiến lược phát triển đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), công nghệ thi công, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), phát triển nguồn nhân lực và nội địa hóa công nghiệp đường sắt.

Dữ liệu và công nghệ là nền tảng của đường sắt hiện đại

Phát biểu tại lễ khai mạc, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương - Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia nhấn mạnh, phát triển hệ thống đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và các tuyến kết nối vùng, không chỉ là nhiệm vụ phát triển hạ tầng giao thông mà còn là cơ hội quan trọng để hình thành, phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ dữ liệu.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, một hệ thống đường sắt hiện đại không đơn thuần được tạo nên bởi đường ray, đoàn tàu, nhà ga hay các công trình xây dựng. Đằng sau đó là hệ sinh thái công nghệ đồng bộ, bao gồm hệ thống điều khiển tín hiệu, thông tin liên lạc, cảm biến, giám sát vận hành và các giải pháp bảo đảm an toàn, ổn định của hạ tầng.

Nếu trước đây, năng lực của hệ thống giao thông chủ yếu được đánh giá thông qua quy mô hạ tầng, tốc độ vận chuyển và khả năng khai thác, thì hiện nay, yêu cầu quan trọng hơn là khả năng thu thập, kết nối, phân tích và sử dụng dữ liệu để tối ưu hóa toàn bộ vòng đời công trình, từ khảo sát, thiết kế, thi công đến vận hành, bảo trì và nâng cấp.

Dữ liệu vì vậy ngày càng trở thành yếu tố cốt lõi, quyết định năng lực quản lý, vận hành và phát triển hệ thống đường sắt. Sự phát triển của AI, Internet vạn vật (IoT), công nghệ cảm biến, điện toán đám mây và các nền tảng phân tích dữ liệu đang tạo ra những thay đổi căn bản đối với ngành đường sắt trên thế giới.

Thông qua hệ thống cảm biến và phân tích dữ liệu, đơn vị quản lý có thể theo dõi tình trạng kết cấu hạ tầng, phát hiện sớm bất thường, dự báo nguy cơ hư hỏng và xây dựng phương án bảo trì trước khi xảy ra sự cố. Khi dữ liệu được tích lũy, chuẩn hóa và phân tích theo thời gian, các mô hình quản lý thông minh có thể từng bước hình thành, phục vụ dự báo, tối ưu hóa và hỗ trợ ra quyết định.

Tuy nhiên, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương cũng lưu ý, việc ứng dụng AI và dữ liệu trong lĩnh vực đường sắt đặt ra những yêu cầu nghiêm ngặt về độ tin cậy, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn vận hành. Đối với hệ thống hạ tầng thiết yếu, dữ liệu không chỉ là nguồn lực kinh tế mà còn gắn trực tiếp với an ninh, an toàn và lợi ích quốc gia. Do đó, phát triển công nghiệp đường sắt hiện đại cần gắn với năng lực làm chủ công nghệ, quản trị dữ liệu và bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ khâu thiết kế hệ thống.

Từ góc độ phát triển kinh tế dữ liệu, ông đề xuất coi dữ liệu là thành phần nền tảng ngay từ quá trình quy hoạch, thiết kế và đầu tư; thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng AI và khoa học dữ liệu trong quản lý, vận hành; đồng thời từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp dữ liệu phục vụ ngành đường sắt với sự tham gia phát triển và làm chủ của các tổ chức, doanh nghiệp, chuyên gia Việt Nam.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, đây không chỉ là cơ hội ứng dụng công nghệ mà còn là cơ hội hình thành những năng lực công nghiệp mới, tạo việc làm chất lượng và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị.

Thúc đẩy hợp tác, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp Việt

Ở góc độ ngành xây dựng và công nghiệp đường sắt, ông Trần Đình Tùng - Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE) nhận định, với quy mô thị trường đường sắt dự kiến đạt hơn 200 tỷ USD trong 10 năm tới, đây là cơ hội quan trọng để ngành công nghiệp xây dựng và đường sắt Việt Nam phát triển.

Nhấn mạnh định hướng của sự kiện, ông Trần Đình Tùng cho biết, sau tuần lễ sẽ có những hoạt động cụ thể nhằm xác định các bài toán ưu tiên, xây dựng nhóm công tác và tiến tới đề xuất thử nghiệm sandbox. Đây được kỳ vọng là cơ sở để các bên liên quan nghiên cứu, thử nghiệm giải pháp mới, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực triển khai các dự án đường sắt tại Việt Nam.

“Chúng tôi mong muốn Rail&Cons trở thành một nền tảng kết nối và hợp tác dài hạn, đồng hành cùng sự phát triển của ngành công nghiệp đường sắt và hạ tầng Việt Nam”, ông Tùng chia sẻ.

Trong khuôn khổ chương trình, VSCE giới thiệu hai sáng kiến là Ủy ban Đường sắt và Hạ tầng (Railway & Infrastructure Committee – RIC) và Hệ sinh thái Đường sắt và Hạ tầng (Rail&Cons Platform). Các sáng kiến hướng tới kết nối chuyên gia, kỹ sư, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và đối tác quốc tế; thúc đẩy hợp tác về tiêu chuẩn, công nghệ, nghiên cứu ứng dụng, đào tạo nhân lực và phát triển chuỗi cung ứng.

Từ công nghệ thi công đến nội địa hóa chuỗi cung ứng

Với chủ đề phát triển hệ sinh thái đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và TOD, các phiên tham luận tại sự kiện tập trung phân tích những điều kiện cần thiết để chuyển các định hướng quy hoạch thành năng lực triển khai thực tế.

Trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao, công nghệ thi công hầm, cầu và cầu cạn là những nội dung được quan tâm. Với tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dài khoảng 1.541 km, tốc độ thiết kế 350 km/h, đi qua nhiều vùng địa hình, địa chất phức tạp, yêu cầu về độ lún, độ cứng kết cấu và độ chính xác thi công được đặt ra ở mức cao.

Các chuyên gia phân tích những công nghệ thi công cầu, cầu cạn như sử dụng dầm hộp bê tông dự ứng lực đúc sẵn nguyên nhịp, công nghệ đúc đẩy (ILM), đúc trên đà giáo di động (MSS) và lắp ghép phân đoạn. Đối với dầm hộp đúc sẵn, mỗi phiến dầm có chiều dài phổ biến khoảng 32 m, trọng lượng từ 800 – 900 tấn. Một dây chuyền vận chuyển và lao lắp có thể đạt năng lực 1 – 2 nhịp mỗi ngày trong điều kiện thuận lợi.

Với công trình ngầm, hai nhóm công nghệ chính được đưa ra phân tích là khoan nổ mìn kết hợp phương pháp đào hầm mới của Áo (NATM) và sử dụng máy đào hầm (TBM). Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào điều kiện địa chất, tiến độ, chi phí và rủi ro thi công tại từng vị trí. Bên cạnh đó, các yêu cầu về xử lý nền đất yếu, kiểm soát lún, an toàn phòng cháy và cứu nạn cũng cần được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế.

Đối với đường sắt đô thị, các tham luận tập trung vào kinh nghiệm quản lý, triển khai những tuyến đầu tiên tại Hà Nội và yêu cầu phát triển mạng lưới theo Nghị quyết 188. Các chuyên gia cho rằng cần quản lý dự án như một hệ thống đồng bộ, kiểm soát chặt chẽ sự phối hợp giữa các gói thầu xây dựng, thiết bị và tư vấn. Việc thiếu đồng bộ trong thiết kế, tiến độ, bàn giao mặt bằng và lắp đặt thiết bị có thể khiến công trình hoàn thành nhưng chưa đủ điều kiện vận hành.

Cùng với công nghệ và năng lực quản lý, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cũng được xác định là điều kiện quan trọng. Các chuyên gia đề xuất chuyển từ đào tạo theo ngành học sang xây dựng khung năng lực gắn với từng vị trí việc làm, từ kỹ sư cầu, hầm, đường đến nhân lực tín hiệu, viễn thông, cấp điện, điều độ, lái tàu và quản lý nhà ga. Mô hình hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp cần được tăng cường thông qua thực tập tại công trường, depot và đơn vị vận hành, đồng thời gắn chuyển giao công nghệ với đào tạo nhân lực tại chỗ.

Một nội dung đáng chú ý khác là phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), gắn quy hoạch đô thị với quy hoạch tuyến, vị trí nhà ga và mạng lưới giao thông kết nối. Theo các chuyên gia, việc lựa chọn vị trí ga, tổ chức kết nối với metro, xe buýt và các phương thức vận tải khác ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu hút hành khách cũng như hiệu quả khai thác giá trị đất đai quanh nhà ga.

Trong lĩnh vực chuyển đổi số, các tham luận đề xuất xây dựng môi trường dữ liệu chung (CDE), ứng dụng mô hình thông tin công trình (BIM) và AI xuyên suốt vòng đời dự án. Việc chuẩn hóa, kết nối dữ liệu từ khảo sát, thiết kế, thi công đến bàn giao, vận hành sẽ hỗ trợ quản lý tài sản, truy xuất nguồn gốc vật liệu, cấu kiện, dự báo hư hỏng và tối ưu công tác bảo trì.

Đối với mục tiêu nội địa hóa, các chuyên gia đề xuất xây dựng kế hoạch mua sắm dài hạn, công bố danh mục vật tư, thiết bị và dịch vụ theo từng dự án; đồng thời đánh giá năng lực doanh nghiệp trong nước để kết nối với chủ đầu tư, đơn vị vận hành và các nhà cung cấp quốc tế. Mô hình liên kết giữa doanh nghiệp đầu tàu và các nhà cung cấp vệ tinh được xem là hướng đi nhằm hỗ trợ chuyển giao công nghệ, chia sẻ tiêu chuẩn, đào tạo và từng bước nâng cao năng lực sản xuất trong nước.

Song song với các hội thảo chuyên ngành, triển lãm tại Rail&Cons 2026 giới thiệu nhiều sản phẩm, thiết bị và giải pháp công nghệ trong lĩnh vực đường sắt, xây dựng và hạ tầng. Chương trình còn có vòng chung kết cuộc thi Startup-Cons Innovation Challenge, hoạt động trình diễn công nghệ và kết nối giao thương B2B.

Hoạt động kết nối giao thương dự kiến diễn ra ngày 13/11, tạo điều kiện để doanh nghiệp gặp gỡ đối tác, trao đổi nhu cầu, tìm kiếm cơ hội hợp tác và tham gia chuỗi cung ứng các dự án.

Với sự tham gia của các tập đoàn, doanh nghiệp, chuyên gia và tổ chức quốc tế, Rail&Cons 2026 không chỉ là diễn đàn trao đổi chuyên môn mà còn mở ra cơ hội kết nối đầu tư, chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực công nghiệp trong nước. Qua đó, sự kiện góp phần thúc đẩy hình thành hệ sinh thái đường sắt và hạ tầng hiện đại, từng bước nâng cao vai trò của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị ngành đường sắt.