Đề xuất xây dựng Luật Bản quyền tác giả riêng, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong nhấn mạnh, trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực phát triển, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và thúc đẩy công nghiệp văn hóa. Để phát huy tiềm năng này, việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và xây dựng môi trường sáng tạo bình đẳng, minh bạch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo Thứ trưởng, Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành cách đây 20 năm và đã trải qua 5 lần sửa đổi, bổ sung. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, nhất là AI, đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, sản xuất và phổ biến tác phẩm, kéo theo nhiều vấn đề mới trong xác lập, khai thác và bảo vệ quyền tác giả.

Dẫn chứng về tốc độ phát triển của công nghệ, ông Hồ An Phong kể lại chuyến tham dự hội nghị về kinh tế sáng tạo tại Hàn Quốc, nơi một nghệ sĩ, đạo diễn kiêm nhà sản xuất phim giới thiệu trailer của một bộ phim được thực hiện với sự hỗ trợ của AI. Theo chia sẻ tại sự kiện, trước đây, việc sản xuất một bộ phim quy mô lớn có thể cần hàng trăm nhân sự, thời gian khoảng hai năm và kinh phí hàng chục triệu USD. Với sự hỗ trợ của AI, quy trình sản xuất có thể được rút ngắn đáng kể, giảm nhân lực và chi phí.

Từ ví dụ này, Thứ trưởng cho rằng các ngành, lĩnh vực cần chủ động tiếp cận công nghệ mới để tránh nguy cơ tụt hậu. Đồng thời, quá trình ứng dụng công nghệ phải đi cùng việc hoàn thiện thể chế, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người sáng tạo cũng như các chủ thể tham gia khai thác tác phẩm.

Thứ trưởng Hồ An Phong nhấn mạnh: “Nếu không, chúng ta bị lạc hậu, bị tụt hậu, thậm chí bị bỏ rơi, tụt lại phía sau nếu chúng ta không tiếp cận được những cái mới, không ứng dụng được khoa học”.

Đánh giá về tiềm năng của văn hóa Việt Nam, ông Hồ An Phong cho rằng những giá trị đặc sắc được tích lũy qua hàng nghìn năm lịch sử là nguồn lực quý giá để phát triển các sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị kinh tế, mở rộng thị trường và thúc đẩy xuất khẩu văn hóa. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, cần có cơ chế bảo vệ bản quyền đủ mạnh, ngăn chặn tình trạng sử dụng trái phép tác phẩm và bảo đảm người sáng tạo được hưởng lợi chính đáng từ thành quả lao động.

“Để xử lý những tồn đọng về bản quyền, chúng ta cần có luật riêng về bản quyền tác giả, đồng thời cập nhật các quy định phù hợp với thực tiễn phát triển. Tình trạng tranh chấp, vi phạm bản quyền diễn ra phổ biến, đặt ra bài toán không đơn giản trong việc tìm giải pháp xử lý hiệu quả”, Thứ trưởng Hồ An Phong nói.

Báo cáo tại hội nghị, bà Phạm Thị Kim Oanh - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả cho biết, Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua năm 2005 đã tạo dựng hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Hệ thống pháp luật Việt Nam từng bước được hoàn thiện, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế như Công ước Berne, Hiệp định TRIPS và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, trong đó có CPTPP và EVFTA.

Trong giai đoạn 2021 - 2026, công tác xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan tiếp tục được quan tâm. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu xây dựng các quy định liên quan trong hai luật, chủ trì xây dựng bốn nghị định và ban hành theo thẩm quyền ba thông tư. Việt Nam hiện tham gia tám điều ước quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan, ba hiệp định song phương cùng nhiều hiệp định thương mại tự do có nội dung liên quan.

Theo báo cáo, từ năm 2021 đến hết tháng 6/2026, cơ quan quản lý đã thụ lý, cấp 61.003 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan, gồm 60.622 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả và 381 giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan. Việc triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình trong lĩnh vực đăng ký góp phần cải cách thủ tục hành chính, giảm thời gian và chi phí cho tổ chức, cá nhân.

Hoạt động của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan cũng từng bước được chuyên nghiệp hóa, tạo kết nối giữa tác giả, chủ sở hữu quyền và các đơn vị có nhu cầu khai thác, sử dụng tác phẩm. Việt Nam hiện có sáu tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan. Trong đó, Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam đạt doanh thu tiền bản quyền hơn 1.519 tỷ đồng trong giai đoạn 2021-2025; riêng năm 2025 đạt hơn 424 tỷ đồng.

Tuy nhiên, theo bà Phạm Thị Kim Oanh, khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn đang ngày càng rõ nét do sự phát triển của internet, mạng xã hội, các nền tảng phân phối nội dung số và AI. Nhiều quy định hiện hành chưa theo kịp phương thức sáng tạo, khai thác và thực thi quyền trong môi trường số, đặc biệt với các hoạt động xuyên biên giới, nội dung do người dùng tạo ra và mô hình khai thác đa nền tảng.

Các vướng mắc tập trung vào việc xác định chủ thể và phạm vi quyền đối với tác phẩm có nhiều người tham gia, tác phẩm được sáng tạo theo hợp đồng, đặt hàng hoặc sử dụng ngân sách nhà nước, cũng như tác phẩm có sự hỗ trợ của AI. Điều kiện sử dụng, sao chép, chia sẻ tác phẩm và dữ liệu để nghiên cứu, huấn luyện AI cũng cần được làm rõ nhằm cân bằng giữa yêu cầu đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu quyền.

Bên cạnh đó, việc cấp phép, khai thác và phân chia tiền bản quyền trong các mô hình đa nền tảng, xuyên biên giới còn phức tạp. Công tác quản lý tập thể gặp khó khăn trong xác định phạm vi ủy quyền, mức thu và đối soát. Dữ liệu về tác phẩm, tác giả, chủ sở hữu quyền, việc cấp phép và thanh toán chưa được kết nối đồng bộ; việc xác định giá trị quyền, lượng hóa thiệt hại và thu thập chứng cứ điện tử phục vụ xử lý vi phạm cũng còn nhiều trở ngại.

Trong lĩnh vực thực thi, vi phạm bản quyền trên không gian mạng tiếp tục là thách thức đáng chú ý. Giai đoạn 2021 - 2025, các cơ quan chức năng tổ chức 127 cuộc thanh tra, kiểm tra, xử phạt vi phạm hành chính 88 vụ việc và yêu cầu gỡ bỏ 6.157 đường dẫn, website vi phạm bản quyền. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, các cơ quan chức năng tổ chức 187 cuộc kiểm tra, xử phạt 71 vụ việc với tổng số tiền hơn 1,3 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho rằng, những bất cập trên không chỉ xuất phát từ quy định pháp luật mà còn liên quan đến năng lực tổ chức thực thi, sự phối hợp giữa các cơ quan, nguồn lực và công cụ kỹ thuật. Việc xử lý hành vi vi phạm trên môi trường số đòi hỏi cơ chế phối hợp hiệu quả hơn giữa cơ quan quản lý văn hóa, lực lượng công an, cơ quan quản lý thị trường, chính quyền địa phương, các tổ chức quản lý tập thể và đơn vị liên quan. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của các nền tảng số, nâng cao khả năng thu thập chứng cứ điện tử và tăng cường kết nối dữ liệu bản quyền.

Từ thực tiễn tổng kết, cơ quan chuyên môn đề xuất nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả riêng, tạo khuôn khổ pháp lý chuyên ngành thống nhất, đồng bộ, dễ tiếp cận và có khả năng thích ứng lâu dài trước những thay đổi của công nghệ. Theo bà Oanh, luật chuyên ngành cần kết nối các nội dung về quản lý dữ liệu, cấp phép, định giá, phân phối tiền bản quyền và thực thi quyền; đồng thời giúp người dân, doanh nghiệp phân biệt rõ quyền tác giả, quyền liên quan với các nhóm quyền sở hữu trí tuệ khác.

“Vì vậy, cần nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả, kiến tạo khuôn khổ pháp lý chuyên ngành thống nhất, đồng bộ, dễ tiếp cận, có khả năng thích ứng dài hạn và tương thích với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên”, bà Phạm Thị Kim Oanh nói.

Theo thông tin được nêu tại hội nghị, hiện có 177/195 quốc gia ban hành luật chuyên ngành điều chỉnh quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có nhiều đối tác thương mại quan trọng của Việt Nam như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Việc nghiên cứu xây dựng luật riêng cũng gắn với yêu cầu thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó đặt ra nhiệm vụ hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Tại hội nghị, các đại biểu đề xuất tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng vừa bảo vệ quyền, vừa tạo thuận lợi cho việc khai thác hợp pháp tài sản trí tuệ; tăng cường phối hợp trong kiểm tra, phát hiện và xử lý hành vi xâm phạm; xây dựng thị trường giao dịch quyền tác giả minh bạch, chuyên nghiệp. Cùng với đó, cần đẩy mạnh tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu về quyền tác giả, quyền liên quan cho đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa tại địa phương.

Các ý kiến đóng góp tại hội nghị sẽ là cơ sở để cơ quan chức năng tiếp tục đánh giá thực tiễn, nghiên cứu đề xuất chính sách và xác định lộ trình hoàn thiện thể chế phù hợp. Việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả riêng hiện vẫn ở bước nghiên cứu, đề xuất, hướng tới bảo vệ thành quả sáng tạo, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa tác giả, chủ sở hữu quyền và các chủ thể sử dụng tác phẩm, qua đó thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và hội nhập quốc tế.