Nguồn nhân lực chất lượng cao và bài toán nâng sức cạnh tranh doanh nghiệp Thủ đô

Diễn đàn do UBND thành phố Hà Nội và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ đạo; Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội (HANOISME) là đầu mối tổ chức, điều phối cùng mạng lưới 18 đơn vị đồng chủ trì.

CEF III quy tụ hơn 300 đại biểu, trong đó có Đại sứ và đại diện ngoại giao đến từ 15 quốc gia, cùng đại diện cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp, chuyên gia, nhà đầu tư, ngân hàng, quỹ đầu tư và cơ sở đào tạo. Sự tham gia của các đối tác quốc tế mở rộng không gian trao đổi về phát triển nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu.

Phát biểu khai mạc diễn đàn, TS. Mạc Quốc Anh - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký HANOISME, Trưởng ban Tổ chức CEF III cho rằng, Diễn đàn năm nay là bước tiếp nối trong mạch nội dung xuyên suốt qua ba kỳ CEF. Nếu CEF I tập trung vào AI, thương mại điện tử và các công cụ số nhằm giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, mở rộng thị trường và đổi mới phương thức kinh doanh, CEF II hướng tới vốn, M&A, đầu tư, phát triển nhà cung ứng, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thì CEF III đi vào một vấn đề nền tảng hơn: con người nào sẽ làm chủ công nghệ, vận hành nguồn vốn, phát triển thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và giúp doanh nghiệp tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Theo ông Mạc Quốc Anh, nguồn nhân lực chất lượng cao không nên chỉ được nhìn qua bằng cấp, chức danh hay giới hạn ở một nhóm nhân sự quản lý. Điều quan trọng là năng lực thực thi và khả năng chuyển hóa năng lực của con người thành năng suất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh thực tế của doanh nghiệp.

“Tư tưởng xuyên suốt của CEF III là: nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là một đầu vào của nền kinh tế, mà phải trở thành lực đẩy trực tiếp tạo ra năng suất, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng mới”, ông Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.

Từ cách tiếp cận này, bài toán nhân lực được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với công nghệ, vốn, quản trị, sản xuất, thị trường và chuỗi giá trị. Các nhóm nhân lực từ lãnh đạo, quản trị, tài chính, đầu tư đến công nghệ số, AI, dữ liệu, tự động hóa; từ bán hàng, marketing, thương mại điện tử, xuất khẩu, logistics đến kỹ sư, kỹ thuật viên và lao động lành nghề đều cần được đánh giá bằng những đóng góp cụ thể cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, câu hỏi đặt ra là doanh nghiệp Thủ đô đang yếu ở đâu về năng suất, công nghệ, vốn, thị trường, liên kết chuỗi và nhân lực; đồng thời cần những năng lực nào để khắc phục các điểm nghẽn này.

Đây là lý do CEF III không thu hẹp thành một hội thảo về tuyển dụng hay đào tạo, mà đặt nguồn nhân lực trong phạm vi rộng hơn của kinh tế, năng suất và năng lực phát triển doanh nghiệp.

Tại Diễn đàn, PGS.TS Trần Đình Thiên - Chủ tịch Hội đồng Chuyên gia cấp cao CEF cho rằng, Hà Nội đang sở hữu nhiều lợi thế đặc biệt, từ vị thế Thủ đô, khả năng hội tụ nguồn lực chính sách, thị trường, tri thức, nhân tài đến hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu và nền tảng văn hóa.

Tuy nhiên, những lợi thế này chưa được chuyển hóa đầy đủ thành kết quả tăng trưởng. Theo phân tích của PGS.TS Trần Đình Thiên, giai đoạn 2011 - 2020, tốc độ tăng trưởng GRDP của Hà Nội đạt 6,83%/năm, thấp hơn đáng kể so với mục tiêu chiến lược 12 - 13%/năm. Giai đoạn 2020 - 2024, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 5,79%/năm, thấp hơn một số địa phương được đưa vào so sánh.

Trong khi đó, Hà Nội có tỷ lệ lực lượng lao động qua đào tạo năm 2024 đạt 53,9%, cao hơn đáng kể mức bình quân 28,4% của cả nước. Nghịch lý đặt ra là thành phố có lợi thế về nguồn nhân lực nhưng chưa tạo đủ không gian và cơ chế để nguồn lực này chuyển hóa thành giá trị kinh tế tương xứng.

Cấu trúc doanh nghiệp cũng cho thấy một vấn đề cần được giải quyết. Doanh nghiệp dưới 10 lao động chiếm 77,8%, trong khi nhóm từ 50 lao động trở lên chỉ chiếm 3,8%. Giai đoạn 2015 - 2024, số doanh nghiệp tăng 56,7%, nhưng số lao động chỉ tăng 19,9%.

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, vấn đề của Hà Nội không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu lợi thế hay bao nhiêu doanh nghiệp, mà là khả năng tổ chức, sử dụng và chuyển hóa những nguồn lực đó thành giá trị mới. Thủ đô cần tạo điều kiện để doanh nghiệp lớn lên, mở rộng quy mô, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và trở thành lực lượng có khả năng dẫn dắt thị trường.

Một yêu cầu được đặt ra là chuyển từ tư duy “có nhân lực” sang “có đúng năng lực”. Doanh nghiệp phải xác định rõ mình thiếu kỹ năng nào, vị trí nào cần nhân lực chất lượng cao, năng lực nào cần đào tạo lại và năng lực nào có thể bổ sung thông qua hợp tác với các cơ sở đào tạo.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, Hà Nội cần chuyển mạnh từ khai thác “lợi thế” sang xây dựng “năng lực”, giao những nhiệm vụ đủ lớn cho nhân tài, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu cùng giải quyết, đồng thời gắn trách nhiệm với sản phẩm và giá trị tạo ra thay vì chỉ đánh giá qua quá trình hay nguồn lực đầu vào.

Từ yêu cầu nâng cao năng lực thực thi, CEF III đặt vấn đề đổi mới phương thức đào tạo và sử dụng nhân lực. Thay vì chỉ đào tạo theo năng lực sẵn có của cơ sở giáo dục, chương trình đào tạo cần bám sát nhu cầu của nền kinh tế và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp được đặt ở vị trí chủ động hơn trong quá trình này, không chỉ tiếp nhận lao động sau khi tốt nghiệp mà cần tham gia xác định nhu cầu, đặt hàng kỹ năng, phối hợp xây dựng chương trình, tổ chức thực hành và đánh giá năng lực.

Mô hình “doanh nghiệp đặt hàng - nhà trường đào tạo” được xem là một hướng tiếp cận có thể rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và việc làm. Cùng với đó, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động đang làm việc cũng trở thành yêu cầu quan trọng khi công nghệ, AI, tự động hóa và mô hình kinh doanh liên tục thay đổi.

Nguồn nhân lực cần được phát triển trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, kỹ thuật, công nghệ và dữ liệu đến quản trị, tài chính, logistics, bán lẻ, thương mại điện tử và xuất khẩu. Một mắt xích yếu về nhân lực có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của cả chuỗi và hạn chế khả năng doanh nghiệp nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị.

ThS. Trần Thị Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam cho biết, nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp Hà Nội đang tăng, song vấn đề không chỉ là thiếu lao động mà còn là thiếu đúng người, đúng kỹ năng và đúng thời điểm. Trong sản xuất, doanh nghiệp cần nhân lực có khả năng làm việc với tự động hóa, phân tích dữ liệu, kiểm soát chất lượng, bảo trì thiết bị thông minh và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh. Trong lĩnh vực bán lẻ, người lao động phải thích ứng với bán hàng đa kênh, thương mại điện tử, thanh toán số, quản trị dữ liệu khách hàng và ứng dụng AI.

Những yêu cầu này cho thấy khoảng cách cần giải quyết không chỉ là số lượng lao động mà còn là khoảng cách giữa năng lực được đào tạo và năng lực mà thị trường đang cần.

Một điểm nhấn của CEF III là sự tham dự của Đại sứ và đại diện ngoại giao đến từ 15 quốc gia, gồm: Mozambique, Thái Lan, Iraq, Belarus, Azerbaijan, Sri Lanka, Kazakhstan, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Haiti, Pakistan, Hà Lan, Mông Cổ, Palestine và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Kanat Tumysh - Đại sứ Cộng hòa Kazakhstan tại Việt Nam nhấn mạnh vai trò quyết định của con người trong quá trình phát triển. Theo ông, công nghệ đang tái định hình các ngành công nghiệp, nhưng công nghệ không tự tạo ra sự thịnh vượng; tri thức, khả năng phán đoán, sức sáng tạo và quyết tâm của con người mới quyết định cách công nghệ được đưa vào phục vụ cuộc sống.

Đại sứ Kanat Tumysh cho biết, Kazakhstan chú trọng tăng cường kết nối giữa cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu và nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế; trang bị kỹ năng số, kỹ thuật chuyên sâu cho thế hệ trẻ và xây dựng môi trường học tập suốt đời.

“Đây cũng chính là một lĩnh vực đầy hứa hẹn cho sự hợp tác giữa Kazakhstan và Việt Nam. Hai quốc gia chúng ta hoàn toàn có thể kết nối các cơ sở giáo dục, cộng đồng doanh nghiệp, cùng đội ngũ chuyên gia, các nhà khoa học, các học giả và giới trí thức trẻ đến gần nhau hơn”, Đại sứ nói.

Sự tham gia của đại diện ngoại giao các quốc gia tại CEF III mở thêm cơ hội để doanh nghiệp Hà Nội kết nối với các đối tác quốc tế về đào tạo, đầu tư, thương mại, công nghệ và chuỗi giá trị. Đây cũng là cơ sở để các mô hình hợp tác về phát triển nhân lực được trao đổi và triển khai phù hợp với nhu cầu thực tế.

Trong khuôn khổ Diễn đàn, Hội đồng Chuyên gia cấp cao CEF gồm 9 thành viên chính thức ra mắt, do PGS.TS Trần Đình Thiên làm Chủ tịch. Hội đồng quy tụ các chuyên gia trong lĩnh vực kinh tế, khoa học - công nghệ, quản trị, giáo dục, truyền thông và đại diện doanh nghiệp, có vai trò tư vấn, phản biện, định hướng và tổng hợp chuyên môn.

Mạng lưới 18 đơn vị đồng chủ trì cũng được công bố, đại diện cho nhiều lĩnh vực như công nghệ thông tin, bán lẻ, M&A, công nghiệp hỗ trợ, logistics, dệt may, làng nghề, doanh nghiệp nữ và dịch vụ việc làm. Mạng lưới này được kỳ vọng kết nối nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp với hệ thống đào tạo, đồng thời huy động chuyên gia, dữ liệu và nguồn lực của cộng đồng doanh nghiệp.

CEF III dành một báo cáo trung tâm về “Hà Nội 2026 - Thực trạng doanh nghiệp, điểm nghẽn và yêu cầu tạo động lực tăng trưởng mới”, cùng các chuyên đề về năng suất, giá trị gia tăng, nhân lực công nghệ cao, AI, dữ liệu, tự động hóa, quản trị, tài chính, M&A, thương mại điện tử, xuất khẩu, logistics, kỹ thuật, sản xuất, bán lẻ và chuỗi giá trị.

Tại phiên tổng hợp, các vấn đề ưu tiên sẽ được lựa chọn để xây dựng chương trình thí điểm hoặc nội dung đặt hàng, đồng thời phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, hiệp hội, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo. Mục tiêu cuối cùng là hình thành “Khung hành động sau CEF III”, trong đó xác định rõ vấn đề cần giải quyết, đầu mối thực hiện, hoạt động tiếp nối và cơ chế theo dõi kết quả.

“Thước đo thành công của CEF III không nằm ở số lượng bài phát biểu hay số thông điệp được đưa ra, mà ở khả năng chuyển các kết luận thành việc phải làm sau Diễn đàn. Nếu công nghệ, vốn và thị trường là các nguồn lực quan trọng của tăng trưởng, thì con người chính là năng lực giúp doanh nghiệp hấp thụ, vận hành và chuyển hoá những nguồn lực đó thành kết quả thực tế”, TS. Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.

Từ yêu cầu đó, CEF III đặt nguồn nhân lực trong mối quan hệ trực tiếp với năng suất, công nghệ, vốn, thị trường và chuỗi giá trị. Khi người có năng lực được giao đúng nhiệm vụ, có không gian phát huy và được đánh giá bằng sản phẩm, giá trị tạo ra, nguồn nhân lực mới có thể trở thành động lực tăng trưởng thực sự cho doanh nghiệp và nền kinh tế Thủ đô.