Dữ liệu khoa học và kỹ thuật đẩy nhanh tiến trình từ ngân hàng số đến ngân hàng dữ liệu

Dữ liệu đang nổi lên như một hạ tầng mới của tri thức

Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026–2031, với chủ đề “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”, đặt ra một yêu cầu ngày càng rõ đối với đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ: không chỉ tạo ra tri thức, mà phải kết nối tri thức với những bài toán phát triển thực tiễn của đất nước.

Trong yêu cầu đó, dữ liệu đang nổi lên như một hạ tầng mới của tri thức. Nếu khoa học tạo ra tri thức, công nghệ tạo ra phương thức ứng dụng, thì dữ liệu tạo ra khả năng kết nối, kiểm chứng và liên tục cập nhật tri thức trong quá trình ra quyết định.

Đây cũng là một trong những luận điểm trọng tâm của nghiên cứu “Dữ liệu Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển bền vững”: vấn đề không chỉ là Việt Nam có bao nhiêu dữ liệu, mà quan trọng hơn là có thể tổ chức bao nhiêu dữ liệu thành thông tin, biến thông tin thành tri thức và biến tri thức thành năng lực hành động.

Nhìn từ hệ thống tài chính - ngân hàng, quá trình này đang diễn ra rất rõ. Ngân hàng từng được số hóa chủ yếu để giao dịch nhanh hơn, thuận tiện hơn và giảm chi phí vận hành. Nhưng khi dữ liệu giao dịch được tích lũy ở quy mô lớn, câu hỏi quan trọng hơn xuất hiện: dữ liệu đó có thể giúp ngân hàng hiểu khách hàng tốt hơn, dự báo rủi ro sớm hơn, phân bổ vốn chính xác hơn và đưa ra quyết định tốt hơn hay không?

Chuyển từ ngân hàng số sang ngân hàng dữ liệu

VietinBank là một trường hợp đáng chú ý trong quá trình chuyển dịch này. Đến quý III/2025, ngân hàng cho biết đã triển khai gần 100 sáng kiến chuyển đổi số, 99% giao dịch thanh toán được thực hiện qua kênh số và hơn 50 sáng kiến ứng dụng AI và Machine Learning đã được đưa vào vận hành.

Đáng chú ý, VietinBank không chỉ đặt trọng tâm vào số hóa mà đã xác định bốn trụ cột gồm Số hóa, Dữ liệu, Công nghệ và Con người & Tổ chức, đồng thời xây dựng nền tảng dữ liệu tập trung và kiến trúc tích hợp.

Điều này cho thấy chuyển đổi số đang bước sang một tầng phát triển mới. Khi phần lớn giao dịch đã được thực hiện trên môi trường số, giá trị cạnh tranh không còn chỉ nằm ở việc tạo thêm một ứng dụng hay một kênh giao dịch mới. Giá trị ngày càng nằm ở khả năng hiểu những gì đang diễn ra phía sau các giao dịch đó.

Một khoản thanh toán không chỉ còn là một giao dịch. Nó có thể trở thành một điểm dữ liệu về hành vi. Một khoản vay không chỉ là một tài sản trên bảng cân đối kế toán. Nó có thể trở thành dữ liệu để đánh giá nhu cầu vốn, khả năng trả nợ, chu kỳ kinh doanh và những thay đổi của một ngành kinh tế. Một dòng tiền của doanh nghiệp, khi được phân tích cùng dữ liệu thị trường và dữ liệu ngành, có thể cung cấp những tín hiệu sớm về sức khỏe của nền kinh tế.

Ở cấp độ đó, dữ liệu không còn là “kết quả” của hoạt động ngân hàng mà trở thành đầu vào của quản trị.

AI làm thay đổi sâu hơn vòng đời này. VietinBank cho biết các ứng dụng AI và Machine Learning đang được triển khai trong dự báo nhu cầu, gợi ý sản phẩm cá nhân hóa, phát hiện gian lận và cảnh báo sớm rủi ro. Ngân hàng cũng đã phát triển VietinBank Genie trên nền tảng hơn 2.000 tài liệu nội bộ, qua đó hỗ trợ khai thác tri thức và nâng cao hiệu quả xử lý thông tin.

Nếu nhìn rộng hơn từ Báo cáo “Dữ liệu Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển bền vững”, dữ liệu khoa học, dữ liệu công nghệ, dữ liệu doanh nghiệp, dữ liệu tài chính và dữ liệu thị trường không nên tồn tại như những “ốc đảo” tách biệt. Khi được tổ chức theo những chuẩn chung, được quản trị đúng và kết nối có kiểm soát, chúng có thể tạo thành một hệ thống tri thức phục vụ nghiên cứu, đầu tư, quản trị doanh nghiệp và hoạch định chính sách.

Đây cũng là điểm gặp nhau giữa câu chuyện của VUSTA và câu chuyện của ngân hàng. Đại hội IX đặt yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập hợp trí thức sang kết nối và phát huy trí tuệ; từ việc sở hữu tri thức sang tạo ra tri thức mới, giải pháp mới và giá trị mới cho xã hội. Trong nền kinh tế dữ liệu, muốn thực hiện được điều đó cần một hạ tầng có khả năng kết nối tri thức với dữ liệu và kết nối dữ liệu với quyết định.

Với VietinBank, bước tiếp theo vì thế không nên chỉ được hiểu là xây dựng thêm các sản phẩm số hay thêm các ứng dụng AI riêng lẻ. Điều quan trọng hơn là hình thành một kiến trúc ngân hàng dữ liệu, trong đó dữ liệu khách hàng, dữ liệu tín dụng, dữ liệu thanh toán, dữ liệu doanh nghiệp, dữ liệu thị trường và dữ liệu vận hành được quản trị thống nhất, bảo đảm chất lượng, an toàn và khả năng khai thác.

AI cũng cần được nhìn nhận không chỉ như một công cụ giải quyết từng bài toán, mà là một năng lực chung của tổ chức. Khi dữ liệu được quản trị tốt, AI mới có thể tạo ra giá trị bền vững; khi AI được quản trị tốt, những quyết định được tạo ra từ dữ liệu mới có thể trở thành năng lực cạnh tranh thực sự.

Một hướng đi quan trọng khác là đưa VietinBank từ vị trí một ngân hàng khai thác dữ liệu của chính mình trở thành một ngân hàng dữ liệu phục vụ nền kinh tế, trong phạm vi pháp luật cho phép và trên cơ sở bảo vệ quyền riêng tư, an toàn thông tin. Những dữ liệu đã được tổng hợp, ẩn danh và quản trị phù hợp có thể tạo thêm giá trị cho nghiên cứu kinh tế, phát triển doanh nghiệp, tài chính xanh và phân tích thị trường.

Đó cũng là nơi cần sự kết nối giữa ngân hàng, doanh nghiệp, các tổ chức khoa học và công nghệ và đội ngũ trí thức. Nếu mỗi tổ chức chỉ giữ dữ liệu trong phạm vi riêng của mình, nền kinh tế sẽ có rất nhiều dữ liệu nhưng vẫn thiếu một hệ thống tri thức đủ mạnh để hỗ trợ những quyết định lớn.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, câu hỏi vì thế không còn đơn giản là một ngân hàng đã “số hóa” đến đâu. Câu hỏi lớn hơn là ngân hàng đó đã biến dữ liệu thành năng lực ra quyết định đến đâu.

VietinBank đang đứng ở một điểm chuyển quan trọng: từ ngân hàng số sang ngân hàng dữ liệu; từ dữ liệu sang AI và trí tuệ; từ tối ưu từng giao dịch sang tối ưu năng lực quản trị. Nếu tiếp tục đi theo hướng này, câu chuyện của VietinBank không chỉ là câu chuyện chuyển đổi của một ngân hàng, mà có thể trở thành một trường hợp điển hình cho quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế vận hành bằng giao dịch sang nền kinh tế vận hành ngày càng nhiều bằng dữ liệu, tri thức và năng lực dự báo.

Và ở tầng rộng hơn, đó chính là một phần của bài toán mà đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam đang đứng trước: làm thế nào để tri thức được tổ chức thành dữ liệu, dữ liệu được chuyển hóa thành trí tuệ, và trí tuệ trở thành năng lực phát triển của quốc gia.

Đại hội IX VUSTA mở ra một nhiệm kỳ với tinh thần “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”. Trong kỷ nguyên dữ liệu, để tinh thần đó đi vào đời sống, cần những thiết chế có khả năng nối được tri thức - dữ liệu - công nghệ - vốn - quyết định - hành động. Ngân hàng, với vị trí đặc biệt trong dòng chảy vốn và dữ liệu của nền kinh tế, có thể là một trong những mắt xích quan trọng của quá trình ấy.