Siết điều kiện công ty đại chúng, doanh nghiệp nhà nước niêm yết chịu áp lực tái cấu trúc sở hữu

Theo công văn số 1474/UBCK-GSĐC do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ban hành, việc rà soát được thực hiện trên cơ sở Luật Chứng khoán 2019 (được sửa đổi, bổ sung các năm 2024, 2025) cùng các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Về nguyên tắc, một công ty được công nhận là công ty đại chúng phải đáp ứng đồng thời hai điều kiện cốt lõi: vốn điều lệ đã góp từ 30 tỷ đồng trở lên và tối thiểu 10% số cổ phiếu có quyền biểu quyết phải do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ. Khi không còn thỏa mãn một trong các tiêu chí này, doanh nghiệp thuộc diện xem xét hủy tư cách công ty đại chúng theo Điều 38 Luật Chứng khoán.

Đáng chú ý, với nhóm doanh nghiệp nhà nước chuyển đổi từ mô hình 100% vốn nhà nước sang công ty cổ phần và đang thực hiện kế hoạch cơ cấu lại được cấp có thẩm quyền phê duyệt, pháp luật cho phép không bị hủy tư cách công ty đại chúng trong thời gian tái cơ cấu, dù chưa đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với “vùng an toàn” tuyệt đối; doanh nghiệp vẫn phải chủ động rà soát, đối chiếu và bảo đảm tuân thủ lộ trình pháp lý.

Ngược lại, các doanh nghiệp nhà nước không thuộc diện được bảo lưu đặc thù và các công ty con nếu không đáp ứng điều kiện công ty đại chúng sẽ phải thực hiện thủ tục hủy tư cách theo quy định. Trong vòng 15 ngày kể từ khi không còn đáp ứng điều kiện, doanh nghiệp phải gửi văn bản thông báo tới Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, kèm danh sách cổ đông do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) cung cấp hoặc do doanh nghiệp tự lập (nếu chưa đăng ký tại VSDC), cùng báo cáo tài chính năm gần nhất đã kiểm toán.

Trong thời gian chờ quyết định chính thức, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ của công ty đại chúng, bao gồm công bố thông tin bất thường theo quy định. Nếu sau một năm kể từ thời điểm vi phạm điều kiện mà vẫn không khắc phục được, doanh nghiệp buộc phải nộp hồ sơ hủy tư cách công ty đại chúng. Trường hợp muốn duy trì tư cách này, doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch cụ thể nhằm bảo đảm yêu cầu về vốn và đặc biệt là tỷ lệ sở hữu của cổ đông nhỏ lẻ.

Một khi nhận được thông báo hủy tư cách từ cơ quan quản lý, trong vòng 7 ngày, doanh nghiệp phải công bố thông tin và phối hợp với Sở Giao dịch Chứng khoán để thực hiện thủ tục hủy niêm yết hoặc hủy đăng ký giao dịch theo quy định.

Thực tế cho thấy áp lực này không chỉ mang tính lý thuyết. Thời gian gần đây, một số doanh nghiệp đã công bố không còn đáp ứng điều kiện công ty đại chúng như Tổng Công ty Khí Việt Nam - PV GAS (mã GAS), CTCP Phân phối Khí thấp áp Dầu khí Việt Nam - PV GAS D (mã PGD – HOSE) hay Tổng công ty Khoáng sản – TKV - VIMICO (mã KSV – HNX).

Dữ liệu thị trường cũng cho thấy vẫn còn nhiều doanh nghiệp quy mô lớn, thậm chí vốn hóa trên 1 tỷ USD, chưa đáp ứng yêu cầu tối thiểu 10% cổ phần nắm giữ bởi cổ đông nhỏ lẻ. Phần lớn trong số này là doanh nghiệp đã cổ phần hóa nhưng Nhà nước vẫn duy trì tỷ lệ chi phối cao, dẫn đến tỷ lệ “free-float” thấp và tính đại chúng mang tính hình thức.

Trong giai đoạn 2024–2025, không ít doanh nghiệp đã phải rời sàn do không bảo đảm cơ cấu cổ đông theo luật định. Tuy vậy, theo đánh giá của giới phân tích, rủi ro bị hủy tư cách công ty đại chúng đối với các doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn hiện chưa ở mức cao, bởi nhiều đơn vị đang nằm trong lộ trình tái cơ cấu được phê duyệt hoặc có dư địa điều chỉnh cơ cấu sở hữu.

Dù vậy, việc siết chuẩn lần này gửi đi một tín hiệu rõ ràng: tính đại chúng không thể chỉ tồn tại trên danh nghĩa. Khi thị trường chứng khoán bước sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu, yêu cầu minh bạch cấu trúc sở hữu và bảo đảm quyền lợi cổ đông thiểu số sẽ ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm. Với doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa, đây không chỉ là bài toán tuân thủ, mà còn là phép thử về mức độ cam kết với nguyên tắc thị trường.