Tuổi trẻ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn qua góc nhìn tư liệu và tín ngưỡng dân gian

Theo PGS.TS. Đinh Quang Hải - nguyên Viện trưởng Viện Sử học, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, cuộc đời và sự nghiệp của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã được nghiên cứu sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như chính trị, quân sự, ngoại giao, văn hóa, y học. 

Tuy nhiên, trong hệ thống chính sử vẫn tồn tại một khoảng trống đáng chú ý, đó là hơn mười năm thời niên thiếu của ông, từ khoảng 7 tuổi đến 15 – 16 tuổi, hầu như chưa được ghi chép một cách cụ thể. Việc tiếp cận và đặt lại vấn đề này không nhằm khẳng định vội vàng một giả thuyết, mà mở ra hướng nghiên cứu bổ sung, góp phần hoàn thiện chân dung một nhân vật lịch sử lớn của thế kỷ XIII.

Tại Tọa đàm, nhiều ý kiến cho rằng bản “Trần triều sự tích” hiện lưu giữ tại chùa Thắng Nghiêm – Khúc Thủy (xã Bình Minh, Hà Nội) là một nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng, cung cấp những cứ liệu bước đầu giúp soi sáng giai đoạn tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn. GS.TS. Đinh Khắc Thuân - Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đánh giá, đây là một văn bản có giá trị, dù được viết dưới dạng thần tích nhưng chứa đựng “cốt lõi lịch sử” cần được tiếp cận bằng phương pháp khoa học.

Bản sự tích có tên chữ Hán là “Trần triều sự tích, Thắng Nghiêm quốc tự”, được sao chép vào năm Thành Thái thứ 4 (1892) theo bản chép năm Tự Đức thứ 3 (1850). Nội dung văn bản chép rằng Trần Quốc Tuấn, con của Trần Liễu, do lo sợ sự đe dọa từ Trần Thủ Độ, đã được đưa đi lánh nạn khi còn nhỏ và gửi nuôi tại một ngôi chùa ở vùng Khúc Thủy, cạnh sông Trì Long. Tại đây, ông được một vị Tăng thống có tài phép và uy tín nuôi dưỡng, truyền dạy kiến thức Phật – Lão cùng nhiều môn học khác.

Theo GS.TS. Đinh Khắc Thuân, chi tiết này có cơ sở lịch sử nhất định khi đặt trong bối cảnh Khúc Thủy nằm sát tuyến giao thông thủy quan trọng nối Thăng Long với Thiên Trường – quê gốc của họ Trần. Việc Trần Thủ Độ từng gây áp lực, đe dọa tính mạng con cháu Trần Liễu cũng là sự kiện được chính sử ghi nhận. Do đó, khả năng Trần Quốc Tuấn được đưa đi ẩn cư tại chùa trong thời gian niên thiếu là một giả thuyết cần được tiếp tục khảo cứu nghiêm túc.

Ở góc độ văn bản học, TS. Nguyễn Hữu Tâm - Trường Đại học Đại Nam cho rằng, dù mang tên “Trần triều sự tích”, nhưng nội dung thực chất là một bản ngọc phả về Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn sau khi đã được hiển thánh. Ngọc phả này không chỉ đề cập đến giai đoạn niên thiếu của ông tại vùng Khê Tang – Khúc Thủy, mà còn kết nối trực tiếp với các chiến công lớn trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên sau này. 

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Hữu Tâm cũng nhấn mạnh rằng các thông tin trên mới chỉ phản ánh qua một nguồn tư liệu đơn lẻ, do đó cần được đối chiếu với thư tịch cổ, văn bia, sắc phong và các nguồn khác để đi đến kết luận xác đáng.

Bên cạnh việc làm rõ thời niên thiếu của Trần Quốc Tuấn, Tọa đàm còn dành nhiều thời lượng phân tích không gian tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần tại Khúc Thủy và vùng phụ cận, trong mối liên hệ với mạng lưới thờ tự triều Trần ở phía Nam kinh thành Thăng Long xưa. Các nhà nghiên cứu cho rằng khu vực này lưu giữ mật độ dày đặc các dấu ấn tín ngưỡng liên quan đến Trần Hưng Đạo, với nhiều đình, chùa, làng xã phụng thờ ông từ rất sớm.

GS.TS. Đinh Khắc Thuân dẫn chứng các đạo sắc phong cổ còn lưu giữ tại làng Xốm và các làng lân cận, trong đó có những sắc phong mang nội dung ca ngợi công lao, uy danh và linh ứng của Hưng Đạo Đại Vương. Đáng chú ý, một số sắc phong được cho là có niên đại từ thời Trần, cho thấy tín ngưỡng Đức Thánh Trần đã hình thành sớm và có bề dày lịch sử, gắn với các truyền thuyết địa phương về việc Trần Quốc Tuấn từng lánh nạn, tu tập và giúp dân trừ tà khí khi còn nhỏ.

Từ góc nhìn văn hóa tín ngưỡng, TS. Chu Xuân Giao - Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, Khúc Thủy – Khê Tang là một không gian đặc thù, nơi ký ức về triều Trần không chỉ tồn tại trong chính sử mà còn được bảo lưu sống động qua truyền thuyết, thần tích và thực hành thờ tự. Khác với nhiều nơi thờ Đức Thánh Trần chủ yếu tôn vinh ông như một vị danh tướng đã hiển thánh, Khúc Thủy lưu giữ ký ức về giai đoạn “tiềm long” – thời kỳ ẩn thân, tu hành và gắn bó với đời sống dân gian của Trần Quốc Tuấn.

Theo các nhà nghiên cứu, chính quá trình huyền thoại hóa nhân vật lịch sử thông qua con đường tu tập, cứu dân và dung hợp Phật – Thánh đã góp phần hình thành một “vùng không gian tín ngưỡng triều Trần” đặc sắc ở phía Nam Thăng Long. Từ đó, các danh tướng triều Trần không chỉ là nhân vật của lịch sử vương triều, mà còn trở thành những biểu tượng văn hóa bền vững, góp phần duy trì ký ức lịch sử và sự cố kết cộng đồng qua nhiều thế kỷ.

Đánh giá chung về Tọa đàm, Nhà sử học Dương Trung Quốc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho hay, các trao đổi khoa học đã bước đầu làm rõ thêm nhiều vấn đề mới, mở ra những hướng nghiên cứu tiếp theo đối với lịch sử triều Trần nói chung và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn nói riêng. 

Đồng thời, Tọa đàm cũng nhấn mạnh yêu cầu tiếp cận thận trọng, khách quan và khoa học đối với các tư liệu lịch sử, đặc biệt là những vấn đề còn đang ở dạng giả thuyết, nhằm góp phần làm phong phú và sâu sắc hơn nhận thức về di sản lịch sử – văn hóa của dân tộc trong bối cảnh hiện đại.