Đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 dưới góc nhìn mới về kỹ thuật quân sự thời Tây Sơn

Theo sử sách, chỉ trong vòng năm ngày, đạo quân xâm lược nhà Thanh với lực lượng lên tới hàng chục vạn đã bị đánh tan, buộc triều đình phương Bắc nhanh chóng công nhận chủ quyền và vị thế của Đại Việt. Chiến thắng này từ lâu được lý giải bằng tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của dân tộc và tài thao lược kiệt xuất của Hoàng đế Quang Trung.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một số nghiên cứu mới đã đặt ra cách nhìn bổ sung về yếu tố kỹ thuật – quân sự có thể đã góp phần tạo nên tốc độ và mức độ quyết liệt hiếm thấy của chiến thắng “thần tốc” này. Trong đó, đáng chú ý là các nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh - Chuyên gia kỹ thuật quân sự từng hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng, xoay quanh giả thuyết Đại Việt thời Tây Sơn có thể đã làm chủ và sử dụng những loại hỏa dược đặc biệt chứa phốt pho.

Dựa trên việc khảo cứu sử liệu của triều Thanh, triều Nguyễn, đối chiếu với các mô tả của giáo sĩ phương Tây cùng quá trình mô phỏng và thực nghiệm, Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng các loại vũ khí được ghi chép trong chính sử với tên gọi như “hỏa cầu”, “hỏa tiễn”, “hỏa hổ” không đơn thuần là vũ khí cháy thông thường. Theo ông, những vũ khí này có khả năng tạo ra đám cháy dữ dội, khó dập tắt, đồng thời làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hô hấp của con người trong không gian kín – đặc tính phù hợp với phốt pho ở dạng nguyên chất hoặc hỗn hợp.

Những mô tả trong sử sách nhà Thanh như “nóng như thò tay vào vạc dầu”, “chốc lát chết hàng loạt”, hay việc binh lính hoảng loạn nhảy xuống sông nhưng vẫn không thoát nạn, được ông Thanh lý giải bằng đặc tính vật lý và hóa học của phốt pho: tự bốc cháy khi tiếp xúc với không khí, cháy được trên mặt nước và gây tổn thương sâu cho cơ thể. 

Theo giả thuyết này, tại các trận then chốt như Đống Đa, Ngọc Hồi và khu vực hai bên bờ sông Hồng, nếu loại hỏa lực này thực sự được sử dụng, nó có thể đã tạo ra hiệu ứng hủy diệt mạnh cả về vật lý lẫn tâm lý, khiến đội quân đông đảo và tinh nhuệ của nhà Thanh nhanh chóng tan rã.

Nghiên cứu cũng đặt ra khả năng Đại Việt khi đó có điều kiện thuận lợi để tiếp cận nguyên liệu chế tạo hỏa dược. Các hang động giàu phân dơi, các đảo ngoài khơi nhiều phân chim – vốn chứa hàm lượng cao diêm tiêu và phốt pho – được cho là nguồn tài nguyên tự nhiên giúp người Việt sớm làm chủ kỹ thuật chế tạo thuốc nổ và hỏa dược. Điều này phần nào lý giải vì sao quân Tây Sơn không chỉ đánh bại quân Thanh mà trước đó còn giành thắng lợi trước quân Xiêm và các lực lượng đánh thuê phương Tây.

Theo Kỹ sư Vũ Đình Thanh, sau sáu năm nghiên cứu, các kết quả của ông đã được phản biện chuyên môn bởi một số chuyên gia vũ khí quốc tế và trong nước, trong đó có Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu. Ông Thanh cho biết đã tiến hành phục dựng, mô phỏng và đăng ký sáng chế đối với loại hỏa dược được gọi là “hỏa dược Tây Sơn”, với đặc tính cháy lâu, khó dập tắt, hiện được nghiên cứu ứng dụng trong lĩnh vực động cơ đốt trong và động cơ tên lửa.

Dù vậy, các nhà nghiên cứu cũng cho rằng những giả thuyết này vẫn cần thêm các kiểm chứng khoa học độc lập, đặc biệt từ khảo cổ học, hóa học vật liệu và nghiên cứu liên ngành lịch sử – quân sự. Trong bối cảnh đó, các góc nhìn mới không phủ nhận vai trò quyết định của tinh thần dân tộc và tài thao lược của Hoàng đế Quang Trung, mà góp phần làm phong phú thêm nhận thức về trình độ khoa học – kỹ thuật quân sự bản địa của Đại Việt cuối thế kỷ XVIII.

Đại thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789, vì thế, tiếp tục là một đề tài mở, vừa mang giá trị lịch sử – tinh thần sâu sắc, vừa gợi mở những hướng tiếp cận mới về trí tuệ, bản lĩnh và khả năng sáng tạo của người Việt trong tiến trình dựng nước và giữ nước.