Ngành giáo dục chúng ta đã chứng kiến biết bao sự kiện cách mạnh lớn lao (như sự ra đời của Đảng lãnh đạo của hệ thống chính trị mới, cách mạnh tháng tám, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cải tạo và xây dựng nền kinh tế mới.v.v) và tự thân ngành giáo dục cũng đã tiến hành năm cuộc cải cách giáo dục nhưng hệ thống lí luận giáo dục, đặc biệt là triết lí giáo dục vẫn chưa hình thành.

Thực tiễn giáo dục trong những thập kỉ qua, nhất là từ khi nước ta mở cửa hội nhập với cuộc hành trình của nhân loại đã bật sáng những tín hiệu thời đại, buộc chúng ta phải suy ngẫm nghiêm túc. Tôi xin mạnh dạn dịch biên ra thành 4 triết lí giáo dục hiện đại sau:

1. Giáo dục phải đào tạo cho kì được những thế hệ năng động sáng tạo.

Học sinh rời khỏi nhà trường là phải biết nghi vấn trước những vấn đề khác lạ trong cuộc sống, biết vận dụng hiểu biết thích hợp với từng hoàn cảnh từng thời gian, học một biết hai ba, suy rộng thông thoáng, hành động không gò bó theo khuôn phép máy móc. Cách giảng dạy trong nhà trường lâu nay, thầy lí thuyết một chiều, triền miên nhồi nhét, học sinh học vẹt, thụ động, không suy nghĩ, đào sâu… thì khi ra trường thì cũng chỉ là những con người thừa hành ngoan ngoãn, khó có thể có được phẩm chất năng động sáng tạo mà thời đại yêu cầu. Dòng chảy của nền giáo dục chúng ta ngày nay hình như là sự tiếp nối tự nhiên, không điều chỉnh, cải cách bao nhiêu (nhất là về mục tiêu, phương pháp đào tạo) cái nền giáo dục vốn có từ thời Pháp thuộc.

2. Giáo dục không chỉ trang bị tri thức mà còn phải dạy các em biết áp dụng tri thức, biết xem xét lại tri thức, điều chỉnh, thậm chí xóa bỏ những điều đã lạc hậu, bổ sung những điều mới mà thực tiễn mới sáng tạo ra.

Nắm được nhiều tri thức mà không áp dụng được vào thực tế, cải tạo thực tế, thúc đẩy thực tế phát triển và vô nghĩa.

Kho tàng tri thức, nội hàm của tri thức cũng luôn biến đổi. Quan niệm tri thức là chân lí vĩnh cửu, nội hàm của nó là bất di bất dịch đều sai, không đúng với lịch sử tri thức loài người, càng không đúng với lịch sử tiến hóa của loài người. Tri thức cũng từ thực tiễn mà ra mà thực tiễn thì không ngừng biến đổi.

Con người thời đại là phải luôn luôn tự hoàn thiện mình và biết tác động tích cực vào sự phát triển xã hội. Biết chính xác hóa tri thức hiện có, biết làm giàu tri thức xã hội, tri thức loài người là sứ mạng thiêng liêng của con người, đặc biệt là giới tri thức.

3. Giáo dục phải dạy cho học sinh biết tự khám phá mình, hiểu mình đầy đủ để biết đường tu luyện kết quả.

Mọi chiến thắng của con người đều bắt đầu từ chiến thắng bản thân.

Trong mỗi con người, ai cũng có vùng sáng, vùng tối trong mình. Biết được vùng sáng của mình có những gì và vùng tối của mình có những gì để có liện pháp thích hợp cho sự phát huy và xóa bỏ là đã thành công một nửa.

4. Giáo dục phải đi trước thời đại và luôn gắn chặt với khoa học công nghệ cùng thực tiễn hiện đại trong suốt quá trình đào tạo nhân lực.

Khoa học công nghệ là động lực của sự phát triển là linh hồn của nội dung giáo dục, là đòn bẩy của sản xuất. Thực tiễn hiện đại là mục tiêu tác động, là bà đỡ của giáo dục.
Không gắn chặt với hai lĩnh vực này, giáo dục sẽ trở thành ốc đảo, hoang vắng, không có sức sống và phương tiện gì để đi tới; giáo dục sẽ luôn luôn tỏ ra bất lực và dần trở thành gánh nặng của đất nước, của xã hội.

Giáo dục phải có ý thức bứt lên đi trước, đón đầu những yêu cầu của tương lai, chuẩn bị nguồn nhân lực các loại để thiết kế và xây dựng mô hình tương lai, thúc đẩy xã hội tiến nhanh tới tương lai, đúng với bến bờ mà mọi người mong muốn. Giáo dục không chờ đi cùng kinh tế, càng không được đi sau kinh tế.

Xin đừng ai nghĩ rằng, bàn về triết lí giáo dục là bàn đến một vấn đề cao xa, không thực tế.
Không, chính nó là kim chỉ nam, là ánh sáng dẫn đường.

Mỗi một chúng ta trong xã hội hiện đại và cả tương lai đều vừa là trò (lúc này, nơi này) vừa là thầy (lúc khác, nơi khác). Tất cả chúng ta đều có trách nhiệm xây dựng một nền giáo dục hiện đại và cũng là những người được hưởng thụ cái hạnh phúc do nó mang tới.

Một nền giáo dục không có triết lí là một hành trình mù, đi được đên đâu, đến được bến bờ nào là hay đến đó, không kiểm soát được tương lai.